ANALYSE

De naïviteit van Edward Snowden

Beeld reuters

Wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Of in ieder geval: in diens talkshow men optreedt.

De enige reden dat Edward Snowden, de man die het NSA-schandaal in de openbaarheid bracht, niet in een Amerikaanse gevangenis zit, is dat Rusland hem asiel verleende. En met Rusland zit hij dus opgescheept. Je zou kunnen zeggen: zijn gevangenis is ietsje ruimer dan de Amerikanen in gedachten hadden, maar hij kan er evengoed niet uit.

De ongemakkelijkheid van dat arrangement kwam deze week goed aan het licht, tijdens de jaarlijkse televisieshow waarin president Poetin urenlang vragen van zorgvuldig geselecteerde 'gewone Russen' beantwoordt. En, verrassing: ook Edward Snowden mocht per videoboodschap een vraag stellen.

Propaganda-instrument
Na een herhaling van zijn kritiek op het dataverzamelingsbeleid van de VS vroeg Snowden aan Poetin vervolgens of Rusland ook zo'n programma kent. Poetin antwoordde joviaal dat zowel Snowden en hij voormalig geheim agenten waren, en dat hij dus niet hoefde uit te leggen dat het af en toe nodig was om hier en daar eens iets af te luisteren. Maar massaal data verzamelen van burgers, zoals in de VS, nee hoor, geen zorgen, dat zou niet eens mógen onder de Russische wet.

En over naar het volgende onderwerp.

De reacties waren niet mals. 'Snowden is nu officieel een Russisch propaganda-instrument geworden', reageerde de beroemde Amerikaanse journaliste Anne Appelbaum, die veel over Oost-Europa heeft geschreven. Veel Amerikanen die nog twijfelden over de vraag: is hij een held of een verrader, neigden nu naar dat laatste.

Had Snowden een duivelse deal gesloten met Poetin? Mag hij zijn strijd tegen de datahonger van de VS vanuit Rusland voortzetten, terwijl hij de datahonger van de Russische geheime diensten niet alleen met de mantel der liefde bedekt, maar zelfs witwast tijdens de hoogmis van de Poetin-propaganda? Want dat Rusland in dit dossier echt geen schonere handen heeft dan de VS, dat werd na het optreden van Snowden her en der nog eens fijntjes op een rijtje gezet.

De val van Snowden
Snowden reageerde inmiddels, in een stuk in The Guardian. Zijn critici hadden het allemaal verkeerd begrepen. Hij was juist heel slim te werk gegaan, vond hij zelf. Hij had Poetin een vraag gesteld over een onderwerp dat in Rusland weinig besproken wordt, en Poetin zo een uitspraak ontlokt, die duidelijk niet helemaal klopte. Kritische Russische journalisten en burgers kunnen die nu gaan onderzoeken. "Als we de waarheid willen onderzoeken van de claims van autoriteiten, dan moeten we ze eerst de gelegenheid geven om die claims te maken."

Volgend jaar, tijdens de volgende editie van de televisieshow, zullen burgers hopelijk vervolgvragen stellen over het surveillanceprogramma van de Russische overheid, schreef Snowden verder nog.

Eigenlijk is Poetin dus in de val van Snowden gelopen. Denkt Snowden.

Als hij dat oprecht denkt - en laten we iemand die zoveel persoonlijke offers heeft gebracht voor zijn overtuigingen niet bij voorbaat van nietsontziend cynisme verdenken - dan laat dat zien waar de blinde vlek zit in de visie van de beweging voor meer overheidstransparantie, die de afgelopen jaren aan kracht heeft gewonnen.

Informatie is emancipatie?
Die blinde vlek zou je kunnen omschrijven als een naïef geloof dat informatie van zichzelf een heilzame, emanciperende kracht is, en dus zoveel mogelijk openbaar moet zijn. 'Secrets are lies', heette dat kernachtig in de roman The Circle, waarin de Amerikaanse schrijver Dave Eggers vorig jaar dit denken tot in het absurde doorvoerde.

Natuurlijk, Snowden is geen Julian Assange, die met zijn Wikileaks alle informatie die hij te pakken kon krijgen ongefilterd online smeet: hij ging veel verantwoordelijker te werk. En hij komt juist op voor de privacy van burgers, tegenover de informatiehonger van de geheime diensten.

Maar hij deelt kennelijk wel dat idee over wat informatie op eigen kracht vermag. Weliswaar was het hem niet mogelijk om nu op televisie uitgebreid een boekje open te doen over wat Russische geheime diensten allemaal uitspoken, maar de Russische televisiekijker is er wel op attent gemaakt dat er hier een issue speelt, en die kennis is alvast een stapje in de goede richting.

We zullen het zien: of de Russische journalistiek ineens zo onafhankelijk blijkt te kunnen opereren dat de onthullingen over de Russische NSA elkaar het komende jaar opvolgen - vooralsnog staat het land 148e op de persvrijheidsindex van Reporters Without Borders. En of de kritische vragen van Russische burgers volgend jaar tot de televisieshow door weten te dringen.

Eentweetje
Want als dat allemaal niet gebeurt, dan is het beeld dat blijft hangen bij de meeste Russen dat van een ogenschijnlijk gezellig eentweetje tussen Poetin en Snowden, waarin vooral het beeld bevestigd werd dat het helemaal mis is, daar in Amerika. En dan had hij zijn uitspraken misschien beter voor zich kunnen houden.

Want dan blijkt dat informatie geen universeel toegangskaartje is naar een betere wereld, maar een betaalmiddel met een heftig fluctuerende wisselkoers. Poetin lijkt een slimmere valutahandelaar dan Snowden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden