De nachtmerrie van El Lissitzky

Het werk van El Lissitzky, de kunstenaar die ooit de jonge Sovjet-Unie mee hielp vormgeven, hangt nu in Eindhoven tegenover de hedendaagse kunst van Ilja en Emilia Kabakov, die juist terugkijken op het mislukte politieke experiment.

Zelfs op zijn sterfbed, in 1941, toen het soort kunst waaraan hij zijn leven had gewijd allang in de ban was gedaan, toen veel van zijn vrienden en collega's inmiddels in een kamp of een gevangenis waren beland, was het enthousiasme van El Lissitzky voor de Sovjet-Unie nog steeds ongebroken, en ontwierp hij nog een propagandaposter.

Kunstenaar, vormgever en dromer El Lissitzky had zijn leven en werk nu eenmaal in dienst van een ideaal gesteld: de opbouw van het socialisme. Ook toen dat socialisme zich allang tegen hem en zijn werk gekeerd had. Vanaf ongeveer 1932 moest Stalin niets meer hebben van de radicale moderne kunst; kitscherige taferelen met modelarbeiders en overvloedige oogsten waren vanaf dat moment de norm.

El Lissitzky schikte zich in de laatste jaren van zijn leven in die nieuwe richtlijnen - misschien mokkend, maar toch. Was hij een echte gelovige, die zichzelf wegcijferde voor een groter doel? "Ik denk het toch niet", zegt Emilia Kabakov. "Ik denk dat hij van binnen wel wist dat het allemaal anders gelopen was dan hij gedroomd had, en dat hij op het laatst deed alsof hij er nog in geloofde, omdat hij ook wel wist dat veel van zijn collega's gearresteerd werden."

Emilia Kabakov (67) was eigenlijk een tentoonstelling aan het inrichten, maar ze heeft even een pauze genomen, om te praten. Samen met echtgenoot Ilya Kabakov (79) vormt ze een kunstenaarsechtpaar. Hij is daarbij het licht verstrooide artistieke type, zij is vooral de prater, die de PR verzorgt. Het Van Abbemuseum in Eindhoven vroeg de twee om hun eigen werken tegenover die van El Lissitzky plaatsen. Een botsing tussen een kunstenaar die in de jaren twintig verlangend vooruitkeek naar de glorieuze, socialistische toekomst van de jonge Sovjet-Unie, en twee kunstenaars die bijna een eeuw later terugkijken op datzelfde politieke experiment, in de wetenschap dat het uiteindelijk helemaal vastliep.

"Als je de ontwerpen van El Lissitzky ziet, zie je een mooie, heldere wereld, met mooie, heldere vormen", zegt Kabakov. En ja, als ze nu naar die schetsen kijkt, voelt ze ook wel iets van de aantrekkingskracht die die droombeelden van een nieuwe wereld destijds moeten hebben gehad. Maar door zo'n mijmering laat ze zich niet in slaap sussen. "Wij moesten leven in de droom die El Lissitzky mede had vormgegeven, maar die al snel tot een soort nachtmerrie was verworden."

Ze emigreerde zodra ze de kans kreeg, in de jaren zeventig, naar de Verenigde Staten. Toen haar oudere neef Ilja in de jaren tachtig ook die kant op kwam, trouwden ze. Voortaan werkten ze samen, vooral aan grote installaties. Die vaak geworteld zijn in het alledaagse leven van de Sovjet-Unie, niet in de idealen die eraan ten grondslag lagen.

"Wat El Lissitzky vergat te tekenen, was het afval, de vuilnis, die natuurlijk ook tussen die mooie vormen terecht zou komen. Omdat er ook mensen zouden komen te wonen. Je moet maar eens opletten: in werken van El Lissitzky zie je haast nooit mensen lopen, het zijn alleen maar geometrische vormen."

En dus is het ook niet helemaal uitgesloten dat hij tot het einde in het communisme bleef geloven. "Veel communisten van de eerste generatie geloofden dat ze bouwden aan een maatschappij die ze zelf nooit zouden zien, zoals Mozes het Beloofde Land nooit zelf zou betreden. Het socialisme kon pas verwerkelijkt worden als er een soort 'Nieuwe Mens' was opgestaan, die niet besmet was door het verleden. In religies kun je het paradijs alleen bereiken door te sterven, maar ook de weg naar het aardse paradijs van het communisme ging over lijken."

Op de tentoonstelling hangt wel een schets die El Lissitzky van zo'n 'Nieuwe Mens' maakte. Maar die heeft inderdaad meer weg van een machine dan van een wezen van vlees en bloed.

Niet alleen bij dat werk, bij alle werken op de dubbeltentoonstelling in Eindhoven, heb je de informatiebordjes niet nodig om te zien welke van El Lissitzky zijn, en welke van het echtpaar Kabakov. Waar El Lissitzky zijn dromen over een nieuwe wereld in grafisch zuivere, soms haast klinische vormen goot, zijn de Kabakovs eerder gefascineerd door de wat minder hooggestemde dromen en irritaties van het leven van alledag. Het basismateriaal voor hun kunst is bijvoorbeeld het roestige keukengerei uit een gemeenschappelijke keuken, of een verzameling bezwaarschriften van de bewoners van een grote flat. Als ze een landschap schilderen, hangen ze daar nonchalant wat oude kleren overheen voor dat ze het tentoonstellen.

De werken zijn vaak een opvallend contrapunt bij El Lissitzky's kunst. Neem het ontwerp dat hij in 1925 maakte voor een 'Wolkenbügel'. In de Verenigde Staten hadden ze wolkenkrabbers, in Moskou zouden, als het aan hem lag, wolkenstrijkijzers op pootjes verrijzen. Gebouwen die niet tot in de hemel reikten, maar die zich, op enige hoogte van de grond, juist horizontaal uitstrekten. Een utopisch ontwerp, waar in het Van Abbe een maquette van is opgebouwd.

Vlak daarnaast: een installatie, oorspronkelijk uit 1986, die net zo'n horizontale indruk maakt. Op ooghoogte hebben de Kabakovs honderden stukken afval aan lijntjes gehangen. Een conservenblikje, een uitgeknepen lijmtube, een prop papier, ze vormen zich om tot een soort tapijt in de lucht. Je moet je bukken om erdoorheen te lopen. En aan ieder item hangt een zinnetje, een fragment uit een ruzie of een gesprek die je in een druk bewoond Sovjetappartement zomaar op zou kunnen vangen.

Of, nog veelzeggender: de 'Prounruimte' die El Lissitzky in 1923 ontwierp. Een kamer vol abstracte vormen, die aan de ene kant iets aanlokkelijks heeft, maar waarvan je je niet goed voor kunt stellen dat iemand er zou willen wonen. Even verderop: de installatie 'De man die de ruimte in vloog vanuit zijn kamer', die Ilja Kabakov in 1985 voor het eerst opbouwde. Een armoedige kamer met een kapotte, verlaten brits, waar alleen een leeg paar schoenen nog herinnert aan de bewoner, die zojuist met een paar springveren door het plafond is gelanceerd. Twee keer een verlangen om te ontsnappen aan het hier en nu, maar in zestig jaar is wel het een en ander veranderd.

Dat is dan gelijk het enige dat je over deze tentoonstelling te zeuren zou kunnen hebben: dat hij soms iets té schematisch is, dat de tegenstelling tussen utopie en alledaagse werkelijkheid er zo dik bovenop ligt, dat je alles wat je ziet automatisch in dat schema invoegt. Maar goed, dat geeft tegelijk aan dat het een heel gelukkige keuze was om juist de Kabakovs tegenover El Lissitzky te plaatsen.

Het is soms wel een beetje terugkijkkunst, die de Kabakovs maken. Het spel met de dromen van alledag is interessant, maar kunnen we niet ook iets leren van de heilige drang van El Lissitzky, van zijn verlangen om het heden te veranderen, in plaats van er alleen maar op te reflecteren?

Emilia Kabakov is het er maar deels mee eens. "Welke verandering je ook wilt bewerkstelligen, hij is tot mislukken gedoemd als je mensen hun verleden ontzegt, als je een maatschappij dwingt om haar geheugen te wissen. Dat betekent niet dat wij kunst zonder idealen maken. Wij hebben bijvoorbeeld een project, het 'Schip van Tolerantie', dat we overal op de wereld opbouwen. We vragen kinderen dan om hun dromen te tekenen, en van die tekeningen maken we de zeilen. Maar wij willen geen profeten zijn. Ik denk dat we beter iets kunnen veranderen door cultuur in het leven van mensen te brengen."

Een beetje communist zou dat nogal een bourgeois-manier van denken vinden: de wereld veranderen door individuele museumbezoekers te verheffen, terwijl zich boven ons hoofd allemaal economische processen afspelen die zich niets aantrekken van sentimentele kindertekeningen. Emilia Kabakov moet lachen. "Dat is dan maar zo. Ik ben ook een onverbeterlijke bourgeois."

¿¿¿¿

'Lissitzky - Kabakov, utopie en werkelijkheid' in het Van Abbemuseum in Eindhoven

Ilja en Emilia Kabakov
Ilja Kabakov werd in 1933 in het huidige Oekraïne geboren. Net als El Lissitzky begon hij zijn loopbaan als boekillustrator. Zijn absurdistische tekeningen brachten hem soms in conflict met de censuur, maar meestal niet zo erg dat hij niet kon werken. Hij bleef tot 1987 in de Sovjet-Unie wonen. In dat jaar emigreerde hij naar de Verenigde Staten, waar hij met zijn al eerder geëmigreerde nicht Emilia Kabakov (1945) trouwde. Emilia, opgeleid als klassiek pianist, werkte sindsdien met hem samen aan grote installaties. Een replica van een Sovjet-toilet op de Documenta in 1992 betekende hun grote doorbraak; sindsdien behoren ze tot de meest tentoongestelde kunstenaars ter wereld.

El Lissitzky
El Lissitzky (1890-1941) was een Russische beeldend kunstenaar van Joodse komaf. Hij studeerde architectuur, begon zijn loopbaan als illustrator van boeken, en raakte rond 1920, via Malevitsj, betrokken bij de artistieke avant-garde. Hij ontwierp een eigen tekenstijl die hij Proun noemde; in de abstracte, driedimensionale vormen die hij daarin gebruikt herken je zijn architectuurachtergrond terug. Op het laatst van zijn leven conformeerde hij zich echter aan de sociaal-realistische stijl die in de jaren dertig van Sovjetkunstenaars verwacht werd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden