de Naakte Molrat: Afzichtelijk wezen met seksloos kolonieleven

De naakte molrat is met afstand het meest onooglijke zoogdier dat er bestaat. Stel je voor: iets ter grootte van de menselijke duim, vrijwel kaal en bleekroze en met huidkreukels als een verschrompeld mannelijk lid, voorzien van twee vrijwel nutteloze oogjes en een stel lelijk vooruitstekende snijtanden waarvoor een konijn nog naar de orthodontist zou willen gaan.

En toch is het een van de meest interessante zoogdieren die we kennen. Het prestigieuze wetenschappelijke tijdschrift Science heeft de naakte molrat (Heterocephalus glaber) uitgeroepen tot 'Vertebrate of the Year': de gewervelde van het jaar. Die eer is toegekend omdat de onooglijke knagers twee bijzondere eigenschappen kennen: ze worden heel oud, maar krijgen desondanks nooit kanker. Terwijl een gewone muis hooguit vier jaar oud wordt, kunnen naakte molratten wel de dertig halen! Het heeft te maken met de productie van foutloze eiwitten, want eiwitten waar iets mee mis is, hopen zich in het lichaam op en bevorderen de veroudering. Tumorvorming wordt voorkomen door een bijzonder suikermolecuul dat ervoor zorgt dat cellen niet aan elkaar klonteren. Die trage veroudering en de afwezigheid van kankers wekken natuurlijk interesse van medische zijde, vandaar de eervolle nominatie door Science.

Maar eigenlijk vind ik naakte molratten om iets heel anders zo interessant. Het zijn de enige zoogdieren die net als bijen en termieten in een kolonie leven, compleet met een koningin en werksters. Eusociaal heet dat in vakjargon. De diertjes komen voor in oostelijk Afrika en leven daar in ondergrondse gangenstelsels. Het aantal molratten per kolonie varieert tussen vijftig en honderd. Eén vrouwtje is een breeder: zij is de koningin en plant zich voort, daarbij geholpen door één tot drie mannetjes die met haar mogen paren. Alle andere dieren in de kolonie zijn non-breeders en leven celibatair; de mannelijke non-breeders tonen eigenaardigerwijze geen enkele interesse in seks. Een zwangere koningin ligt als een dikke, blinde en van rijen kleine tepeltjes voorziene roze peer tussen de overige dieren, het achterlichaam opgezwollen van de nog ongeboren inhoud. Per jaar werpt ze wel vijf nesten van gemiddeld zo'n tien jongen, vijftig jonge ratjes per jaar, ongeveer de helft van de kolonie. Koninginnen in gevangenschap kunnen tot wel 27 jongen in één worp baren.

De rest van de dieren verzorgt de jongen, verzamelt voedsel in de vorm van brokjes wortel en knol, graaft de gangen en verdedigt de kolonie. Welke taak ze vervullen, hangt af van de leeftijd en de grootte van de dieren. De kleinste worden ingeschakeld voor het nestonderhoud, en de grotere molratjes voor de verdediging. De belangrijkste vijand van de diertjes zijn slangen. Als een slang in het gangenstelsel komt, wordt hij ingesloten door de gang voor en achter hem met een prop aarde af te sluiten. Het roofdier zit dan klem en sterft.

De naakte molrat is het enige eusociale zoogdier, waarmee ze bewijzen dat een dergelijke organisatievorm zich niet hoeft te beperken tot bijen, mieren en termieten. Een zoogdier met seksloos kolonieleven: dat stadium heeft de mensheid nog niet bereikt.

In zekere zin staan de rimpelige mormeltjes dus hoger op de evolutionaire ladder dan wijzelf.

Jelle Reumer is directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden