De mythe van Koks kwartje

'Belofte maakt schuld, meneer Kok' en 'Het kabinet pleegt kiezersbedrog'. De Nederlandse automobilist is boos omdat de benzineprijs tot exorbitante hoogte is gestegen. Een prijs van 2,70 gulden voor een liter euro blijkt een forse aanslag op de portemonnee te zijn. En daarom worden politici al maanden bestookt: via internet, ingezonden brieven en op lezingen. Het kabinet moet een oude belofte inlossen: de automobilist eist het kwartje van Kok terug.

,,Het is een morele en politieke plicht om dat kwartje terug te geven'', vindt VVD-Kamerlid Pieter Hofstra. En het CDA roept al maanden het ,,bizar'' te vinden dat het kabinet het geld niet uit zichzelf teruggeeft aan de automobilist, terwijl de staatsfinanciën dat gemakkelijk toestaan. Maar hoewel Kok steeds heeft laten weten niets voor een prijsverlaging te voelen, hebben VVD en de PvdA het nu toch op een akkoordje gegooid. De wegenbelasting gaat omlaag en milieuvriendelijke auto's worden goedkoper.

Het kwartje van Kok heeft in de beeldvorming bijna mythische vormen aangenomen. Zo is bijvoorbeeld loodvrije euro-benzine destijds helemaal niet met een kwartje accijns verhoogd, maar met twintig cent en dat werd ook nog stapsgewijs in drie jaar gedaan. Alleen loodhoudende benzine steeg in die periode met vijfentwintig cent (exclusief BTW), maar dit milieuonvriendelijke product is allang uit de markt.

De toen nog minister van financiën Kok en premier Lubbers besloten in 1991 tot een accijnsverhoging op benzine om gaten in de begroting te dichten. Kok verdedigde het besluit door te stellen dat een hoge benzineprijs goed was voor het milieu. De automobilist zou daardoor minder kilometers maken. Bovendien kon de autorijder het gemakkelijk betalen, omdat de benzineprijs toen erg laag was.

Deze verhoging van de benzine-accijns in 1991, ofwel het kwartje van Kok, lijkt inmiddels het grote onrecht te vertegenwoordigen dat de automobilist al jaren wordt aangedaan; de auto is de melkkoe van de overheid. ,,Maar liefst tweederde van de benzineprijs is belasting. Het wordt tijd om het kwartje, dat tijdelijk zou zijn, af te schaffen'', fulmineerde het CDA-kamerlid Balkenende in februari al.

Maar nergens in de officiële stukken is terug te vinden dat Kok destijds heeft toegezegd dat de accijnsverhoging een tijdelijke maatregel zou zijn. Toch is die toezegging bij het publiek blijven hangen. Hoe dat komt begrijpt eigenlijk niemand. De meeste Tweede-Kamerleden hebben inmiddels ook de oude stukken erop nagelezen. SGP-kamerlid Bas van der Vlies is één van de weinigen die destijds het debat heeft meegemaakt, en ook hem stond bij dat er een toezegging is gedaan. Maar hij heeft daarvan niets kunnen terugvinden. Wél is volgens hem door de Kamer destijds gezegd dat ,,als er betere tijden zijn het kwartje moet worden teruggegeven''. Van der Vlies: ,,De accijnsverhoging was toen nodig vanwege de financiële nood. Dan is het eigenlijk logisch om dat geld terug te geven, als die nood voorbij is.''

Tijdens het debat in 1991 in de Tweede Kamer werd Kok door Kamerleden ook uitdrukkelijk gevraagd of er een situatie denkbaar was dat als de overheidsfinanciën weer gezond zijn, de automobilist het kwartje zou terugkrijgen. Kok antwoordde toen met veel omhaal van woorden: ,,ik sluit het niet uit... maar ik zeg het ook niet toe''.

En juist die uitspraak is volgens Hans Grashoff van de Stichting Pro Auto een politieke toezegging. ,,Daarmee gaf Kok aan dat het mogelijk is dat de automobilist ook een keer het geld terugkrijgt. En wij vinden dat er nu alle aanleiding voor is. Het is flauw van het kabinet dat het maar blijft weigeren.'' Grashoff veegt de vloer aan met de argumenten die premier Kok en minister Zalm van financiën gebruiken. ,,Het argument dat wie veel rijdt ook veel moet betalen, gaat allang op. We betalen al 1,70 gulden aan accijnzen op een liter benzine.''

Dat teruggaaf van het kwartje volgens Zalm niet nodig is omdat de Nederlander volgend jaar al zeven miljard aan lastenverlichting krijgt, noemt hij ,,een sigaar uit eigen doos''. Immers, veel aftrekposten worden dan geschrapt. Ook het aloude argument dat er minder auto wordt gereden bij een hoge benzineprijs, is in de praktijk nooit aangetoond. Al jaren rijdt de automobilist jaarlijks gemiddeld 16000 kilometer.

Maar waarom is dan bij het grote publiek blijven hangen dat het kwartje ooit zou worden teruggegeven? Volgens de CDA'er Reitsma hebben de autolobby en het bedrijfsleven de mythe in stand gehouden. ,,En terecht'', vindt hij. ,,Want Kok heeft de tijdelijkheid zelf nooit tegengesproken.'' De VVD-er Hofstra meent ,,via de overlevering'' te hebben begrepen dat Kok een dergelijke toezegging tijdens een persconferentie heeft gedaan. Maar evenals Reitsma vindt hij het belangrijker te spreken van een 'morele' verplichting. ,,Als de overheid een beroep doet op de automobilist in tijden van krapte, dan mag de automobilist ook een beroep doen op de overheid als de autokosten de pan uitrijzen.''

Reitsma speelt zijn oppositierol met verve, door premier Kok almaar te wijzen op zijn eigen 'foute' argumentatie. ,,Doordat hij de lage olieprijs en de tijdelijke financieringstekorten gebruikte als argumenten, is het volstrekt begrijpelijk dat de burger het kwartje als een tijdelijke maatregel is gaan zien. Zeker nu de situatie precies is omgekeerd.''

Het CDA had de VVD zelfs bijna zover om gezamenlijk een motie in te dienen, met het verzoek aan de regering om de wegenbelasting twintig procent te verlagen. Met zo'n verlaging zou het kwartje volledig zijn teruggegeven. Hofstra geeft ronduit toe zo'n forse verlaging het allerliefst te zien. Maar dat was voor zijn VVD-minister Zalm onbespreekbaar. Zalm vond dat de VVD moest proberen met de coalitiegenoten een akkoord te sluiten.

Bij de PvdA hebben ze lang getobt over de vraag hoe ze met de roep om compensatie van de benzineprijs moesten omgaan. Volgens Ferd Crone heeft de partij ,,alle begrip'' voor de emoties die de hoge benzineprijs oproept. ,,Het is ook logisch dat ze dan bij de overheid terechtkomen. Want aan de lage euro kunnen ze niets veranderen en ook de olieprijs kan de burger niet beïnvloeden. Maar burgers kunnen wel proberen de overheid te bewegen de belasting op benzine te verlagen. Dat is een fundamenteel democratisch recht.''

Daarmee is volgens Crone niet gezegd dat dit kwartje destijds ook tijdelijk zou worden ingevoerd. Want het kabinet wilde niet dat de autokosten omlaag zouden gaan, terwijl de prijs van het openbaar vervoer omhoog ging. ,,Het openbaar vervoer moest kostendekkend worden en meer passagiers trekken. Dan moet je natuurlijk niet de auto aantrekkelijker maken dan trein of bus. Dus moest destijds de benzineprijs omhoog.''

Om een akkoord te kunnen bereiken, hebben PvdA en VVD aardig wat water in de wijn moeten doen. In het regeerakkoord was afgesproken dat niet het autobezit zelf, maar de autokilometers moeten worden belast. Dus een verlaging van de benzineaccijns zat er politiek niet in.

Maar de VVD heeft een beetje haar zin gekregen door een kleine verlaging van de wegenbelasting te realiseren en de PvdA gaf er vervolgens een groen tintje aan door opnieuw de heffingen op zuinige en milieuvriendelijke auto's te verlagen. VVD'er Hofstra geeft toe dat het een magere overwinning is. ,,Maar er is nu tenminste een stap gezet voor de automobilist. Vrij vertaald: twee vogels in de hand zijn beter dan tien in de lucht. En als de prijs stijgt, dan zullen we volgend jaar opnieuw de wegenbelasting verlagen.''

Maar bij de PvdA redeneren ze precies omgekeerd. Want voor een partij die milieu hoog in het vaandel heeft staan, is moeilijk te verdedigen dat de auto ietsje wordt ontzien. Dus zegt Crone: ,,Als de prijs weer daalt, zal ook de wegenbelasting weer omhoog gaan.'' Oppositiepartij CDA vindt het maar een besluit van niets. De gemiddelde automobilist zal de verlaging in zijn portemonnee nauwelijks merken. ,,Daarom zullen wij zolang de benzineprijs blijft stijgen, op het kwartje van Kok blijven hameren'', verklaart Reitsma met een grijns.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden