De mythe van de kogel

Een aanslag op minister Verdonk, dacht iedereen toen een raamvan haar werkkamer beschadigd leek te zijn. Nu blijkt er nietsaan de hand te zijn geweest. Een reconstructie van een luchtbel.

Als door een adder gebeten perste Anne-Marie Stordiau,directeur voorlichting op het ministerie van justitie, haarvingers op elkaar.

,,Dit is zo'n klein onderwerp, hebben jullie echt niets beterste doen? Waar gaat dit allemaal nog over?'' En die vingersmoesten illustreren hoe ontzettend onbelangrijk De Kogel was inhaar ogen.

Ze sprak haar woorden uit net nadat ze de zaal verlaten hadin de Haagse sociëteit De Witte, waar Trouw-commentator WillemBreedveld zijn boek 'De stamtafel regeert' aan haar politiekebaas minister Piet-Hein Donner had overhandigd. Breedveld zou welraad hebben geweten met een onderwerp als De Kogel, juist omdatde verwevenheid tussen journalisten, politici, voorlichters enandere betrokkenen op en rond het Haagse Binnenhof in dezekwestie een grote rol heeft gespeeld.

Een klein incident - de vaststelling dat het raam vanminister Verdonk van vreemdelingenzaken was beschadigd - werdenorm opgeblazen tot een luchtballon. Deze luchtballon kreegvervolgens steeds meer snelheid door de grote aandacht van demedia. Niemand remde af: de media niet, de politici al helemaalniet.

Alleen het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) deed in ditgeval wat het moest doen. Het onderzocht het raam en concludeerdedroogjes: het is uiterst onwaarschijnlijk dat een vuurwapen dezebeschadiging heeft veroorzaakt.

De kwaadheid van Stordiau zal er in hebben gezeten datjournalisten bovenop het onderwerp waren gesprongen, er aan allekanten werd gelekt en dat de kwestie in voorlichtingstermen nietmeer te managen was.

Terug naar de kwestie waar het allemaal mee begon: het raam.Daarbij spelen bronnen, soms anoniem, een rol. Dat is dan ooktegelijkertijd het probleem. Politici, journalisten, politiekadviseurs, de vele voorlichters in en rond het Binnenhoffluisteren graag met elkaar, steken bevindingen bij elkaar in,roddelen en fantaseren - net als in het gewone leven.

Het incident met het raam van de werkkamer van Verdonkstartte met een kort persbericht van de voorlichtingsdienst vanJustitie op donderdag 3 november. Justitie had aangifte gedaanvan een beschadiging aan het eerder genoemde raam. De politieHaaglanden deed een onderzoek of dit een gevolg was van eenprojectiel en 'zo ja, wat voor één', aldus het persbericht datonder de politieke verantwoordelijkheid van minister Donner werduitgegeven.

RTL Nieuws meldde die donderdag in de uitzending van 19.30uur deze feiten. Maar in de woorden van televisiejournalist FritsWester bereikten de redactie al snel signalen dat het om een vrijernstig incident ging: een kogel uit een vuurwapen. ,,We kregendit bevestigd uit drie verschillende bronnen.'' In de uitzendingvan 23.30 uur kwam Wester met het alarmerende nieuws. Ook hetlate NOS Journaal kreeg een bevestiging, zegt verslaggever ChrisOstendorf. Dagblad De Telegraaf eveneens, zo bleek later.

De volgende dag stonden de microfoons klaar toen deministers de Trêveszaal verlieten, waar iedere vrijdag deministerraad vergadert. De ministers reageerden aangeslagen opvragen over het 'schietincident', zoals de tv-verslaggeversveronderstelden. Verdonk: ,,Heel erg veel schrik. Dat brengt dedreiging die er al was wel dichter bij. Ik heb nu een nieuwewerkkamer. Er stond een bosje bloemen, erg bemoedigend.'' Collega Brinkhorst: “Verschrikkelijk. Heel slecht dat er nogsteeds elementen in de samenleving zijn die niet weten watdemocratie is.''

Ook premier Balkenende blikt op zijn wekelijksepersconferentie in Nieuwspoort terug op het incident. ,,De tijddat politici vrolijk rond konden rijden op de fiets, ligt achterons. En dat is jammer.'' Hij sprak -als eerste politicus- overeen 'kogel', corrigeerde zich, maar het beeld bleef hangen dateen kogel het raam van Verdonk had getroffen.

Overigens stapte minister Donner na de ministerraad gewoonweer op zijn fiets. Hijzelf gaf aan eerst maar eens het onderzoekte willen afwachten.

's Zaterdags bracht het Algemeen Dagblad over twee pagina'smet foto's en situatietekeningen de 'aanslag' in beeld, inclusiefeen reportage over de 'schimmige' overburen van de werkkamer vanVerdonk die in het wooncomplex de Zwarte Madonna wonen, want daarvandaan was het schot gelost. Op het D66-congres in Delftbetuigde leider Boris Dittrich zijn medeleven met Verdonk. ,,Wanthet is natuurlijk onacceptabel dat een minister wordt bedreigd,wordt bespuugd, ja zelfs wordt beschoten.''

Op dezelfde zaterdag kwam het Nederlands Forensisch Instituutmet de ontnuchterende mededeling dat het 'onwaarschijnlijk is datde beschadiging is veroorzaakt door een vuurwapen'. Wat het danwel was, werd nog onderzocht.

Minister Verdonk dacht zelf misschien aan 'een windbuks'(woensdag 9 november, Stan Huygens Journaal in De Telegraaf). Denare ervaring voor Verdonk zelf begon op 2 november, een dagvoordat het persbericht naar buiten ging.

Toen werd een kleine beschadiging aan de buitenkant van haarraam geconstateerd: een ondiepe ronde inslag met barsteneromheen. Het was ook de dag dat het precies een jaar geleden wasdat Theo van Gogh was vermoord.

Verdonk kende al lange tijd persoonsbeveiliging, zeerintensief zelfs, vanwege haar portefeuille (integratie envreemdelingenbeleid) en haar soms gekruide uitspraken. Ze isbedreigd geweest en maakte enkele incidenten mee, zoals eenpoging tot het gooien van ketchup en een poging haar te bespugen.

Deze achtergrond speelde uiteraard mee toen haar beveiligersde beschadiging zagen en haar in een kogelvrij vest hesen. FritsWester (RTL 4) meldde dat ze in een dergelijk vest de VanGogh-herdenking bijwoonde.

Tegelijkertijd kwam de tam-tam op gang. Op de bewustedonderdagavond was er bewindspersonenoverleg. Dat is hetpartijpolitieke overleg waarop ministers van een politieke partijspreken met hun belangrijkste partijgenoten van de fractie in deKamer. In het bewindspersonenoverleg van de VVD, dat doorminister Verdonk werd bijgewoond, werd het incident gemeld.Daarna lekte het nieuws meteen uit. Behalve een lek in ditVVD-overleg zorgden bronnen bij Justitie en Defensie voor debevestiging, waarop RTL haar nieuws naar buiten bracht. Diebronnen bleken het dus achteraf niet bij het juiste eind tehebben. Opzet of niet, dat is dan de vraag. En wat zou het motiefkunnen zijn als het opzet was?

Rutger van Santen, verslaggever bij de Wereldomroep envoorzitter van de parlementaire persvereniging, vermoedt dat hetdepartement van Verdonk zelf informatie liet lekken om eenslachtoffer-imago rond haar te creëren. ,,Dit bleek bij hetketchup-incident, waarbij achteraf bleek dat ze helemaal nietgeraakt was, en bij het spuugincident, die man stond achteraf ookte ver weg.'' Deze bewering wordt bij Justitie naar het rijk derfabelen verwezen. En waarom niet de VVD? Ook daar weten ze vande prins geen kwaad.

Al eerder is gesteld, onder andere in deze krant, datpolitici in moeilijke tijden kalmte en een zekereonverstoorbaarheid moeten tonen. De rug recht houden, alsvoorbeeld en ter geruststelling voor de burgers die bijonzekerheden hun roergangers willen vasthouden. Toof Brader,hoofd van de parlementaire redactie van de NOS: ,,Het probleemis dat bijna niemand meer durft te zeggen dat het misschien welkan meevallen, omdat je anders achteraf beschuldigd wordt vanonderschatting. Het besef is dat we in angstige tijden leven. Wehebben de neiging zaken zeer serieus te nemen, te serieus,waardoor ze eerder tot grotere proporties uitgroeien dan kleiner.Alleen Donner, die stapt gewoon op zijn fiets.''

Onverstoorbaarheid was de eigenschap die bij Verdonk en haarmeeste collega's niet sterk aanwezig was in deze zaak. Verdonkzelf toonde zich zwaar aangeslagen en versterkte dat beeld doorhaar uitspraken.

Nu de luchtbel uiteen is gespat, kijken media en politiciterug. Op de vraag waarom hijzelf en andere bewindslieden nietkrachtig op de rem hebben getrapt om de hype rond de kogel totrealistische proporties terug te brengen, zei premier Balkenendeafgelopen vrijdag op zijn wekelijkse persconferentie: “Er gingeen beeld ontstaan dat er iets gebeurd kon zijn. We hebbensolidariteit en bezorgdheid willen tonen met eencollega-bewindspersoon die al vaker bedreigd is geweest.“ Spijtheeft hij niet. Op de vraag of een minister-president en zijnministers niet koelbloediger moeten reageren en zich daarbijmoeten baseren op de feiten, zegt de premier: ,,Dat vind ik veelte rationaliserend.''

De vraag die betrokken journalisten zichzelf zouden moetenstellen was of zij ook hebben bijgedragen aan de hype. Bronnenbleken niet te kloppen, andere media namen 'feiten' over enbuitelden over elkaar heen met interviews en follow ups. Lezersen kijkers kregen een aanslag opgediend, maar konden nietverifiëren waar die bewering op gestoeld was.

Vele betrokkenen - journalisten, politici, woordvoerders enambtenaren - hebben een bijdrage geleverd aan de hype. Balkenendegaf dat impliciet ook te kennen tijdens zijn persconferentie vanafgelopen vrijdag: ,,U en wij spelen allebei onze rol.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden