De mystiek van internet in de kerk

Het is misschien wel de laatste plaats waar je een kunstwerk over de invloed van internet zou verwachten: op de Amsterdamse Wallen, in de Oude Kerk, het oudste gebouw van de stad. Toch is het voor kunstenaar Tony Oursler heel vanzelfsprekend.

Er galmt gezang in de Amsterdamse Oude Kerk, geluiden van mensen die met elkaar in gesprek zijn, en soms wat zingen, in het Engels. Verspreid over de enorme ruimte zijn de mensen die je hoort geprojecteerd op een van de witgeschilderde muren; heel groot of juist heel klein, verstopt in de koorbanken. En als de zon niet te fel schijnt is er ook op een van de gebrandschilderde ramen een bijzondere dialoog te volgen.

Tony Oursler (1957) kreeg twee jaar geleden de vraag om een tentoonstelling te maken voor de pas gerestaureerde kerk. "Eerst was ik een beetje bang dat de ruimte, met die enorme geschiedenis, mijn kunst zou overschreeuwen. Maar dat valt gelukkig mee."

Oursler heeft een bijzondere band met Amsterdam. In 1984 had hij hier, in het Stedelijk Museum, zijn eerste grote internationale tentoonstelling. Hij maakte alleen of samen met zijn studiegenoot en vriend Mike Kelley installaties en video's; poppenkastachtige situaties met zelfgemaakte decors en handen in sokken als acteurs. Anders dan de gangbare 'conceptuele' kunst was zijn taal emotioneel, ruig en opstandig. Daarna kwamen de 'pratende' koppen: gezichten van acteurs, twee ogen en een mond, geprojecteerd op het platte 'gezicht' van een stoffen pop, of verstopt op onverwachte plaatsen. Ze kreunden en kletsten, en bleven lange tijd zijn handelsmerk. Begin vorig jaar maakte Oursler nog een videoclip voor David Bowie, met flink wat computerkunstjes - "dat was een grote eer hoor". Eind jaren tachtig was hij een van de eersten die video's met de computer bewerkte. Inmiddels is de computer niet meer weg te denken uit de samenleving. Reden genoeg voor Oursler om zijn tentoonstelling in de Oude Kerk te wijden aan die machine, en de relatie ervan met de gebruikers: de mens.

Oursler wijst naar z'n smartphone. "Het is onvoorstelbaar wat zo'n klein apparaat inmiddels allemaal kan. Dertig jaar geleden betaalde men in New York een miljoen dollar voor een computer die dertig seconden digitale video kon opslaan. Dat was met minder pixels dan mijn telefoon nu laat zien." Toch gaat het Oursler niet alleen om de technische details. In deze tentoonstelling is het juist de rol van de 'virtuele wereld' naast het dagelijks leven die de hoofdrol speelt. "Je hebt een echt leven, en op het internet hebben we een soort kopie daarvan, een dubbelganger. In veel religies heb je ook zoiets: het leven na de dood. Die parallel vind ik interessant: de wetenschap heeft in de Verlichting eerst 'gewonnen' van de mystiek, maar nu is er dus een nieuw soort mystiek ontstaan. Want die nieuwe virtuele wereld barst van de mythische figuren: er zijn trollen, avatars (incarnaties in het hindoeïsme én de naam voor je afbeelding online, JdW) en er is een controle door 'onbekenden'. En mensen ervaren die virtuele wereld vaak als even 'echt' als het gewone leven."

Oursler groeide op in een katholiek gezin. "Een goede basis. Je leert te geloven in dingen die je niet ziet, en daar gaat mijn werk ook over, 'geloofssystemen', hoe mensen interpreteren wat ze zien. Ook de kunstwereld zelf is zo'n systeem, gebaseerd op esthetiek, dat is waarschijnlijk ook waarom ik het zo leuk vind om kunstenaar te zijn." Op de witte badkuip van het Stedelijk Museum heeft Oursler een projectie gemaakt die dat idee goed illustreert. Hij maakte driedimensionale scans van 'religieuze' objecten, en laat die virtuele modellen ronddraaien in het bad, dat van twee kanten beschenen wordt.

Verboden vrucht

Oursler: "Die computermodellen van 'werkelijke' objecten laten zien hoe de computer naar ons kijkt: als wiskundige formules, oppervlaktes met coördinaten en algoritmes. Dat is ook waarom ik hier in de kerk een werk heb gemaakt over de Turingtest: zijn we nog wel in staat om het virtuele te onderscheiden van de werkelijkheid?"

Alan Turing (1912-1954) was wiskundige en filosoof en wordt gezien als de bedenker van de computer. Aan de hand van de door hem ontwikkelde test konden machines door mensen worden getest op hun kunstmatige intelligentie. De met cyaankali geïnjecteerde appel waarmee Turing zelfmoord pleegde - hij werd veroordeeld vanwege zijn homoseksualiteit, kreeg oestrogeeninjecties en zag geen andere uitweg meer - gebruikt Oursler als een rode draad in de tentoonstelling. Turing koos de vrucht vanwege zijn liefde voor Sneeuwwitje, maar de appel heeft ook een religieuze betekenis.

Zo projecteerde hij de gezichten van twee 'duo's' op een van de ramen. Een van de koppels vertegenwoordigt de computer, de andere twee de mens. Wanneer 'de verboden vrucht' ter sprake komt in hun teksten, verschijnt een knalgroene virtuele appel in de projectie.

"Natuurlijk is die appel ook een knipoog naar het computermerk. Maar het logo heeft niets te maken met Turing. Zo'n connectie is wel typerend voor de virtuele wereld: we kunnen alles aan elkaar verbinden. Dat de kerk ooit vol schilderijen hing, heeft zeker invloed gehad op het werk, ik heb er bewust geen beelden in gezet, alleen maar licht en geluid, alleen in de kleinere ruimtes staan oudere objecten. Deze kerk is een ruimte in ontwikkeling, en het is erg bijzonder dat hij er nog steeds is. En een grote eer om, heel even, de oppervlakte van de ruimte te mogen vullen."

Multimediakunstenaars krijgen platform in kerk

Na een grondige verbouwing (voltooid in september 2013) is er nu ruimte voor tentoonstellingen in de in 1304 als Nicolaaskerk gewijde kerk in Amsterdam. Directeur Jacqueline Grosjean van Stichting Oude Kerk: "We wilden graag iets inhoudelijks doen met deze prachtige ruimte. We willen de kerk naar voren brengen als een vrijplaats die de historie van Amsterdam in ere houdt. En zo kwamen we al snel bij hedendaagse kunst uit. Vanwege de beperkingen van het gebouw besloten we geen kunstenaars te kiezen die tweedimensionaal werk maken, een foto of een schilderij valt snel weg in deze enorme kerk."

De tentoonstelling 'Input/Output Underflow' is tot 29 maart 2015 te zien in de Oude Kerk in Amsterdam, de projectie op het Stedelijk (in de donkere ochtend- en avonduren) duurt t/m 16 januari. www.oudekerk.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden