De mysterieuze stilte van Degouve

Helene Kröller-Müller was dol op het werk van William Degouve de Nuncques. Dankzij haar verzameldrift is er nu een tentoonstelling te zien over deze onbekende symbolistische Belgische schilder, die het onzichtbare in zijn schilderijen suggereerde.

Vlak voor de nacht op zijn donkerst is, is de verlatenheid het grootst. Dit was het favoriete tijdstip van de Belgische symbolistische schilder William Degouve de Nuncques (1867-1935). Bijna iedereen is al naar bed. Wie nu nog op is ziet de geheimen van de nacht langzaam tot leven komen.

Degouve de Nuncques schilderde gedurende de jaren negentig van de negentiende eeuw de ene nachtblauwe scène na de andere. Spaarzaam verlicht door een laatste streep zonlicht of een zwakke lamp. Met een hoge of afwezige horizon, zodat de beschouwer niet kan ontsnappen aan de beklemmende stilte.

De onderwerpen: een huis of dorp met een enkel licht; een onbemande roeiboot die over een verlaten kanaal vaart; griezelige bossen waarvan alleen de onderste helft van de bomen te zien is. In de duisternis en opkomende mist dwalen je ogen van de ene boomstam naar de andere, steeds dieper het bos in.

In Kröller-Müller Museum is nu een mooie, overzichtelijke tentoonstelling van het oeuvre van deze schilder te zien. Helene Kröller-Müller kocht op aanraden van haar adviseur H.P. Bremmer de grootste collectie Degouves ter wereld voor haar museum bij elkaar. Daarom was Kröller-Müller een gewilde partner voor het Belgische Musée Félicien Rops dat een tentoonstelling over de wat vergeten schilder organiseerde.

In Nederland heeft het werk van Degouve het altijd goed gedaan, al was hij minder bekend dan Belgische tijdgenoten als Félicien Rops en James Ensor. Collega Jan Toorop deed zijn best zijn werk te promoten, Bremmer was een groot bewonderaar van hem. Helene was dat niet meteen. Het duurde wel even voor ze 'Les anges de la nuit' kon waarderen, schreef ze aan vriend Sam van Deventer. Maar uiteindelijk was ze helemaal door zijn spiritueel getinte werk gepakt.

Dat is goed na te voelen op de tentoonstelling. De mysterieuze stilte die Degouve opriep heeft ook iets aantrekkelijk sprookjesachtigs. Wie zou niet in het duister willen dwalen door het Brusselse park, waar de lantaarnverlichting je blik steeds verder het park in trekt. En wie zou niet willen kijken waar de trap van het Venetiaanse huis aan het water naartoe leidt. Al vrees je om de hoek een groot, onbekend gevaar tegen te zullen komen.

Vrijwel al Degouves werk is betrekkelijk eenvoudig opgezet: rechte lijnen van water of bomen, een symmetrisch aangelegd park, een diagonaal pad. Met die eenvoudige geometrische vormen creëerde hij een leegte, waarin hij het onzichtbare aanwezig kon laten zijn. Als symbolist wilde hij immers tekenen van een andere dan de reële wereld vastleggen. Symbolen als een lege boot, een zwarte zwaan en gebroken ramen versterken dat effect.

Het oeuvre van Degouve is niet allemaal zo somber. Zijn werk valt in drie delen uiteen; in het museum krijgen de drie perioden een eigen zaaltje. Na een periode van nachtgezichten, verhuisde hij met zijn vrouw Juliette Massin, die ook schilderde, naar Mallorca. Daar stortte hij zich op het schilderen van het licht. Zijn gladde stijl verruilde hij voor neo-impressionistische verfdotjes; het bruin, grijs, zwart en nachtblauw voor fris oranje, groen en blauw. Vrolijker, maar veel minder hypnotiserend dan de nachttaferelen.

Na dit intermezzo van drie jaar schilderde hij vooral sneeuwlandschappen: eenzame boerderijen, hoge populieren langs een stil, bevroren water. Met Juliette struinde hij dagen achtereen als zwerver door de Ardennen, logerend bij boeren. Ook nu werden de landschappen somber en stil. Maar wat een hoop kleuren blijken er in witte sneeuw te zitten: blauw, groen, bruin, grijs. Slechts af en toe geeft Degouve de sneeuw een likje wit. Sneeuw is in de verste verte niet saai.

Aan het begin van de 20ste eeuw was het symbolisme wel zo'n beetje voorbij in België. Maar Degouve bleef dezelfde melancholie en eenzaamheid in zijn werk stoppen. Daarom is zijn oeuvre ondanks het uiteenlopende kleurenpalet een echte eenheid. Zijn laatste grote schilderij voor hij verlamd raakte is misschien als een uitzondering te beschouwen. In 'Boom met raven' zien we zowaar stukjes blauwe lucht. Zou de zon dan toch zijn gaan schijnen als hij langer door had kunnen werken?

'William Degouve de Nuncques, schilder van het mysterie' is in Kröller-Müller Museum te zien tot en met 2 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden