De muisklik is niet zaligmakend

Weg met het jubelgeloof in Facebook en Google, we moeten weer seculier en historisch naar techniek gaan kijken

Wie wel eens de metro in Berlijn heeft genomen, weet dat je daar best kunt zwartrijden. Er staan geen hekken, er zijn alleen controleurs die een boete uitdelen als ze je betrappen. Maar je kunt een gokje wagen, net als bij ons in de trein. In New York is dat anders. Daar staan hoge draaihekken waar je onmogelijk doorheen kunt zonder dat je eerst een metrocard in de gleuf steekt. Fraude is uitgebannen.

Geweldig, weer een probleem de wereld uit. Nee, gevaarlijk, zegt Evgeny Morozov - en niet alleen omdat er wel eens iemand is overleden die bij een calamiteit in de metro niet meer naar buiten kon. Berlijners moeten nadenken over moraal, over ethische keuzes en over wat je moet doen als er bijvoorbeeld een dakloze wordt betrapt. Een politieke samenleving, heet dat. In New York wordt het probleem weggeorganiseerd en is de ethische afweging overgedragen op de techniek.

Morozov is een techniekfilosoof van nog geen 29 die opgegroeid is in Wit-Rusland en nu in gezaghebbende Amerikaanse tijdschriften publiceert. Drie jaar geleden had hij veel succes met zijn boek 'The Net Delusion'. Daarin richt hij zijn pijlen op het jubelgeloof dat dictatuur en onvrijheid vanzelf zullen verdwijnen door Facebook en Google. In zijn nieuwe boek, 'To Save Everything, Click Here', bouwt hij zijn kritiek op deze heilsleer verder uit.

Morozov constateert een om zich heen grijpende neiging om iedere oneffenheid met een muisklik te willen fiksen. 'Solutionisme' noemt hij dat, naar het Engelse woord voor oplossing. Het idee is dat de hele wereld zo open en efficiënt zou moeten zijn als het internet. Overgewicht? Een app op je telefoon houdt je dagelijkse calorie-inname voor je bij. Te veel afval? BinCam deelt automatisch snapshots van je prullenbakinhoud met vrienden, waarvoor je bewustwordingspunten kunt krijgen. Lage opkomst bij verkiezingen? Met een game kan stemmen weer fun worden en kunnen mensen likes geven op wetsvoorstellen.

Silicon Valley werkt aan auto's die zelf rijden, aan e-readers die de belangrijkste zinnen markeren en brillen die ons beeld aanvullen met achtergrondinformatie. 'Autonoom zoeken', noemt Google dat: ongevraagde kennis, fotoherkenning, websites en shoptips, allemaal op je netvlies, op basis van je profiel en je locatie. Het zou Morozov niet verbazen als ze daar ook standaard een leugendetector in gaan bouwen.

Het idealisme hierachter is volgens hem gebaseerd op twee gevaarlijke denkfouten. Ten eerste het idee dat er zoiets is als 'het internet' dat zich automatisch beweegt naar een vrije, open, efficiënte en authentieke samenleving. Dit is een mythe. Het internet is niets meer dan een deel van onze maatschappij, waar verschillende waarden en belangen met elkaar conflicteren. Ook commerciële.

Maar er zit nog een filosofische fout onder. De 'problemen' die worden aangepakt, zijn deel van wat ons menselijk maakt. Fouten maken, je schamen, geheimen hebben, dingen vergeten, ruzie maken, compromissen sluiten - als dit alles wordt weggeoptimaliseerd, blijft er van ons menszijn en ons samenleven weinig meer over. Perfectionisme is de vijand van het goede, aldus Morozov.

Bij elk voorbeeld analyseert hij bijna sarcastisch hoe dit uiteindelijk ons samenleven ondermijnt. Het is af en toe wat massief, maar ongelooflijk degelijk en grondig, onderbouwd met filosofische analyses en historische vergelijkingen. Voor iedere quote van een Mark Zuckerberg die gelooft dat vrede vanzelf uit de hemel valt wanneer je 'mensen met elkaar verbindt', weet Morozov wel een negentiende-eeuwer te vinden die hetzelfde zei over bijvoorbeeld elektriciteit. Weg met onze religieuze verering, we moeten weer seculier en historisch naar techniek gaan kijken.

Van zo'n historische blik is weinig te merken in 'Who Owns The Future?', het nieuwe boek van Jaron Lanier (52). Deze invloedrijke Amerikaanse internetgoeroe, pionier in virtual reality, schreef eerder 'You Are Not A Gadget'. Daarin keerde hij zich tegen het open source-principe, het voor iedereen openstellen van sites en software. Dat brengt volgens hem slechte producten voort als Wikipedia ('oncontroleerbaar en niet-wetenschappelijk'), en remt de ontwikkeling van internet.

In zijn nieuwe boek gaat hij in op het effect van datavergaring. Lanier schetst hoe duizenden computers op afstand bezig zijn hun geheime profielen van ons te verbeteren. De cloud wordt gevuld met data over waar we wonen, wat we kopen, waar we heen reizen en welke sites we bezoeken. In ruil voor onze gegevens mogen we gratis muziek downloaden of een spotgoedkope vakantie boeken. We worden verleid door deze 'Sireneservers', zoals Lanier ze noemt, naar de verlokkende figuren uit de Odyssee. Ze worden onweerstaanbaar.

Uiteindelijk parasiteren de Sireneservers op de samenleving, aldus Lanier. Ze verdienen geen geld door waarde toe te voegen, maar enkel door informatievoorsprong uit te buiten. Hij noemt het voorbeeld van Amazon, dat spybots heeft die wereldwijd de laagste prijzen kunnen vinden, zodat de eigen prijs er altijd onder zit. Soms zelfs per persoon verschillend. Kleine boekwinkels gaan over de kop. Hetzelfde verdienmodel ziet Lanier terug bij de digitale netwerken van supermarktketen Wal-Mart, verzekeraars of zoekmachines. Als we onze toekomst in hun handen leggen, wacht ons armoede en werkloosheid, voorspelt hij. Alleen als we datavergaarders verplichten te betalen voor gegevens, kunnen we hun macht breken. Hoe dat moet, vertelt de internetgoeroe niet.

Helaas ontsnapt ook Lanier niet aan Morozovs plaatje van de techno-utopist. Hij zit gevangen in het optimistische geloof dat 'het internet' de wereld gestroomlijnd gaat maken. Zijn boek wordt steeds vermoeiender omdat het de grond niet raakt, in de zin van economische onderbouwingen of een voorbeeld uit het tastbare leven. Laniers literatuurlijst(je) bestaat bijna alleen uit websites. Hij betoogt eerst dat we niet alles moeten willen optimaliseren, maar kan vervolgens niet wachten op de dag dat hij zijn Googlebril kan vragen een herinnering af te spelen die hij is vergeten.

Beide boeken geven een schokkend beeld van de ideologie die de grote jongens achter die leuke websites drijft. En ze laten zien dat open en gratis niet bestaat. Er zijn altijd verborgen kosten, maar die worden ergens anders afgerekend. Volgens Lanier zit het gevaar in de weeffouten van de utopie. Morozov ziet dat in de utopie zelf.

Evgeny Morozov: To Save Everything, Click Here. The Folly of Technological Solutionism. The Perseus Books Group, New York; 448 blz. euro 24

Jaron Lanier: Who Owns the Future? Allen Lane/ Penguin, Londen; 240 blz. euro 22

Frisjes en droog

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden