Column

De moslims horen er ineens gewoon bij

"Premier Rutte heeft veel beter dan zijn partijgenoot Zalm in 2004 begrepen dat het zaak is de gematigde krachten in de samenleving in een weerbare houding te verbinden."Beeld anp

Mathieu Smedts, hoofdredacteur van Vrij Nederland tussen 1955 en 1969, deed er ongeveer een uur over om in zijn nog jonge leven een belangrijke ontdekking te doen. Toen hij elf jaar was, beleefde het katholieke dorp in de Peel waar hij opgroeide, een schok door de onheilstijding dat in een naburig dorp een protestant was komen wonen. De journalist in Mathieu was al vroeg wakker. Hij overwon zijn vrees en sprong op de fiets om de vreemde indringer met eigen ogen te aanschouwen. Tot zijn verbazing was de protestant een gewone man.

De Nederlandse samenleving heeft er wat langer over gedaan om vertrouwd te raken met de moslims in ons midden. Tien jaar geleden viel het nog niet mee deze immigranten los te maken van clichébeelden, karikaturen en vooroordelen, nu verschijnen zij als gewone mensen in beeld en delen zij in de woede over de moordaanslag op de redacteuren van Charlie Hebdo.

De Zwitserse filosoof van Egyptische afkomst Tariq Ramadan, zes jaar terug min of meer weggejaagd uit Rotterdam vanwege vermeend radicalisme, twitterde woensdag kort na de aanslag vanuit Oxford: 'Nee! Nee! Nee! Niet de Profeet is gewroken. Onze godsdienst, onze waarden en islamitische principes zijn bedrogen en aangetast. Mijn woede over deze gruweldaad is diep.'

Scheiding der geesten
Het is oppassen voor te snelle conclusies, maar het is moeilijk niet in te zien dat zich, vergeleken met de reactie op de moord op Theo van Gogh in 2004, een beduidende verandering in het maatschappelijk klimaat heeft voltrokken.

Toen overheerste de angst, deze week was het vertoon van weerbaarheid en courage civil dominant. Toen voltrok zich een scheiding der geesten over de houding tegenover de islam, nu was er gemeenschappelijke woede over de aanslag op de democratie, tezamen met een geest van burgermoed deze uitdaging te weerstaan. Die geest manifesteerde zich zo breed in Europa, dat er ook sprake was van een 'Europees moment', een eerste breed gedeelde collectieve emotie.

De moord op Van Gogh had als voornaamste referentiepunt de geloofswaanzin van een individu, de aanslag op Charlie Hebdo heeft, ook door de wijze waarop de daad werd voltrokken, een referentiepunt in de meedogenloze ideologie van Al-Qaida en Islamitische Staat. Door dit politieke karakter valt deze wandaad in de tegenstelling terrorisme versus democratie, eerder dan in de cultuurbotsing tussen islam en het Westen, die sinds de eeuwwisseling zo sterk politiek wordt uitgebaat.

Koppeling
Hoewel de aanslag in Parijs uit naam van de islam werd voltrokken, heeft de reactie vanuit de gemengde Europese samenlevingen duidelijk gemaakt dat de koppeling moslim-terrorisme geen passende is en tot reflexen leidt die voor de democratie ongunstig uitpakken.

Een van de politieke gevolgen van de koppeling is geweest dat de vrijheid van meningsuiting op een schrille manier tegenover de vrijheid van godsdienst is komen te staan. Sterker nog, degenen die menen dat we in een cultuuroorlog zijn verwikkeld hebben deze vrijheid getransformeerd tot een hefboom om goed van fout te onderscheiden.

Het is duidelijk dat aldus een grondrecht, dat als het hart van de democratie geldt, een intimiderend instrument wordt dat een bedreiging vormt voor de pluraliteit. Dat kan niet de bedoeling zijn van de politieke vrijheid die twee eeuwen geleden werd bevochten bij de Bastille, de plaats waarvan het hoofdkwartier van Charlie Hebdo nauwelijks meer dan een steenworpafstand is verwijderd. Conformisme is net zo'n gevaar voor een vrije democratische samenleving als het kille geroffel van de kalasjnikovs in de rue Nicolas Appets.

Naar het midden
Premier Rutte heeft veel beter dan zijn partijgenoot Zalm in 2004 begrepen dat het zaak is de gematigde krachten in de samenleving in een weerbare houding te verbinden. We laten ons onze vrijheid niet afpakken, zei hij donderdagavond op de Dam, eraan toevoegend: "Hoe verschillend mensen ook zijn, dat is wat ons bindt."

Het is opnieuw een bewijs dat Rutte naar het midden kijkt en niet langer wil aanschurken tegen het anti-islamitische geluid van de PVV. Zalm zag in de aanslag op Van Gogh een oorlogsverklaring en als vice-premier namens het kabinet sprekend 'verklaarde hij de oorlog terug', net als PVV-leider Wilders deze week ook weer deed, daarmee met open ogen in de val van de terreur trappend.

De samenleving heeft klaarblijkelijk meer geleerd. In de afgelopen tien jaar zijn bijna ongemerkt toch stappen gezet die deze week zichtbaar en voelbaar werden. De moslims horen er ineens gewoon bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden