De moraal kijkt toch weer om de hoek in pleidooi voor rusteloos, creatief en gepassioneerd bestaan

Ignaas Devisch: Rusteloosheid. Pleidooi voor een mateloos leven. Uitgeverij De Bezige Bij; 272 pagina's; euro 19,90 .

****

De schrijver

Ignaas Devisch (1970) is hoogleraar ethiek en medische filosofie aan de Universiteit van Gent. Onder zijn redactie verscheen in 2013 de bundel 'Ziek van gezondheid', over de medicalisering van het leven.

De thematiek

Over het thema rusteloosheid heeft al een interview met Devisch in deze krant gestaan. Hij beschouwt rusteloosheid niet louter als een psychologisch fenomeen maar als een kenmerk van de moderne, westerse samenleving, dat zijn neerslag heeft gevonden in literatuur en filosofie.

Volgens Devisch liggen aan deze rusteloosheid drie ingrijpende veranderingen ten grondslag.

Ten eerste de algehele versnelling van het dagelijks leven, veroorzaakt door zaken als toenemende concurrentie en het ingesleten adagium 'tijd is geld'. Ten tweede de secularisatie, waardoor individuen zich niet meer laten leiden door de verwachting van een leven in het hiernamaals, maar door het besef dat ze alles wat ze willen doen hier en nu moeten doen, omdat ze maar één keer leven. Dit besef sluit aan bij de derde verandering, die van de individualisering, de geboorte van het Ik. Anders dan in de traditionele familiesamenleving ziet het individu zichzelf in de eerste plaats als een zelfstandige eenheid, met een beperkte tijd van leven, die daarom zo optimaal moet worden besteed. Ook zijn individuen niet langer tevreden met de levenswijze die hun door traditie en gewoonte wordt opgedrongen; ze willen hun leven zelf vormgeven, zich ontwikkelen, zichzelf voortdurend 'realiseren'.

Opvallendste stelling

Anders dan de meeste auteurs over dit thema, is Devisch er niet op uit te laten zien hoe we aan de rusteloosheid kunnen ontsnappen. Hij wijst op de paradox in het moderne bestaan: we klagen dat we het zo druk hebben en dat we rust willen, maar tegelijk zoeken we die drukte telkens weer op. Dit duidt erop dat het ons eigenlijk niet zozeer om de buit gaat maar om de jacht, om de woorden van de filosoof Pascal te gebruiken. Anders dan de christelijke filosoof Pascal ziet Devisch dit als iets positiefs: de rusteloosheid kan een drijfveer zijn voor een creatief en passioneel leven. Hij houdt zelfs een pleidooi voor 'mateloosheid', niet in de betekenis van overmatig werken of consumeren, maar als het steeds weer overschrijden van de eigen grenzen door innerlijke gedrevenheid en de wil om iets van het leven te maken, er zelf zin aan te geven. Overspannenheid of burn-out, stelt hij, komen vooral voor bij activiteiten waar we niet in vrijheid voor hebben gekozen en die we niet als zinvol ervaren.

Mooiste zin

"In de moderne wereld is het bestaan een permanente opgave geworden. De dingen liggen niet vast, wij zijn nooit zomaar wie we zijn en daarom gaan we steeds op zoek om onszelf opnieuw uit te vinden, om onze identiteit te herdefiniëren. We leven inderdaad maar één keer. Liever dan daarover te klagen, moeten we blij zijn met onze niet-aflatende energie en passie om in dit leven voort te gaan."

Redenen om dit boek niet te lezen

Maar zoals wel vaker bij filosofische boeken, maakt 'Rusteloosheid' zich schuldig aan grove generalisatie. Als rusteloosheid al een modern, westers fenomeen is, betekent dat nog niet dat alle westerlingen er in gelijke mate mee behept zijn. En zeggen dat het rusteloze 'in de mens ingebakken zit', zoals Devisch doet, gaat al helemaal te ver.

Redenen om dit boek wel te lezen

'Rusteloosheid' is een heel toegankelijk geschreven en veelzijdig boek over een thema dat hoe dan ook een hoofdkenmerk is van de westerse cultuur. Devisch wil beschrijven en niet moraliseren, al komt in zijn pleidooi voor een rusteloos, creatief en gepassioneerd bestaan de moraal toch weer om de hoek kijken. Maar dat is ook de charme van dit boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden