De mooiste plek van Nederland

Was het een reus die hier met een grote zak zand op zijn rug voorbij is gekomen en door een scheur in de zak de inhoud heeft verloren? Of is de Sallandse Heuvelrug ontstaan door schuivende ijsschollen?

De geleerden zijn het wel met elkaar eens dat het een gletsjer moet zijn geweest die het landschap zo heeft gevormd, bijna 200000 jaar geleden. Maar voor een gewone sterveling is die schuifijstheorie net zo (on)geloofwaardig als het verhaal van de zeulende reus. De heuvels van Haarle, Nijverdal en Holten zijn verrassende fenomenen in het vlakke Salland -dat kan niemand ontkennen. Wat dat betreft gaat iedere uitleg het verstand te boven, om over de tijdsaanduiding maar te zwijgen. Wat is nou 200000 jaar?

Het doet er ook niet toe, de Heuvelrug ligt daar en heet sinds vorige week vol trots Nationaal Park. Dat is de status van een waardevol gebied dat extra bescherming verdient. Eindelijk, zou je zeggen: dat ze daar niet eerder op gekomen zijn. De Sallandse Heuvelrug is het twintigste en (voorlopig) laatste nationale park van Nederland, maar het landschap straalt al veel langer een enorme bekoring uit. Een Italiaan of een Zwitser zal er z'n schouders voor ophalen, maar wij gaan plat voor een beetje bult -zeker als er ook nog eens een paar op een rij liggen. Hellendoornse Berg, Noetselerberg, Haarlerberg, Sprengenberg, Koningsbelt. Het zijn allemaal hoogtes van de alles overtreffende 'buitencategorie', met de Grote Koningsbelt als kampioen (75,5 meter boven zeeniveau).

,,Het zweemt naar buitenland, waar de horizon nergens recht is'', schrijft Frans Buisink in zijn boek ANWB Nationale Parken Nederland. Moet je nog verre reizen maken om van de natuur te genieten, of is een reis naar Nijverdal al voldoende voor een bijzondere ervaring? Op een superherfstdag is het antwoord duidelijk. Afgelopen dinsdagmiddag, om 13.00 uur, was de schoonheid van de Haarlerberg ongeëvenaard. En een uurtje later gold hetzelfde voor de Grote Koningsbelt, en voor de hei rondom een bankje langs de Rietslenk. Daar kan geen NCRV-programma over mooiste plekken tegenop.

De kwaliteit van de Sallandse Heuvelrug zit 'm in de variatie van landschappen. Dat is prachtig te zien op de Koningsbeltenwandeling, een route met begin- en eindpunt bij het bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer. Afwisselende bosgebieden, uitgestrekte heidevelden, hoogtes en dalen (door de ijsmassa uitgesleten slenken), uitzichten om van te watertanden -in een paar uur komt het allemaal aan je voorbij. En flink veel bankjes om de omgeving in je op te nemen.

Het begint met een speelbos en een eekhoorntjespad, waar kinderen met ouders en grootouders rondstruinen en speurtochten uitvoeren. De stormen van 1972-1973 hebben bosbouwers geleerd dat je geen gezond bos krijgt met allemaal bomen van dezelfde soort en leeftijd. En dus staan er nu allerlei boomsoorten door elkaar, van verschillende ouderdom. Zo onder de rook van Nijverdal, met z'n provinciale herrieweg N35, is het wat overdreven om te praten over een oorverdovende stiltewandeling. En toch raakt het autolawaai snel naar de achtergrond, wanneer je de schaapskooi en het joodse monument gepasseerd bent. Via de kleine raampjes in de duistere schaapskooi zien we het Veluws heideschaap liggen, een opvallend soort met lange staart en harige wol. De kudde is sterk gekrompen: de schapen verstoorden het leefgebied van de korhoen, de wulp en de zandhagedis.

Een volgend rustmoment is de plaats waar van begin 1940 tot 1947 het Rijkswerkkamp Twilhaar heeft gestaan. Het was opgericht voor de werkverschaffing en huisvestte werkloze mannen. Die werden hier ingezet om de woeste grond te ontginnen en paden en wegen aan te leggen. Ze leefden in twee barakken, met 12 wooneenheden, een kantoor, een keuken, een washok, een schilhok en een beheerderswoning. In 1942 werd de boel ontruimd en namen joodse mannen uit Groningen, Tilburg en Amsterdam hun plaats in. Ook zij werkten in de bossen, zij het gedwongen. Na enkele maanden werden de mannen naar het doorvoerkamp Westerbork gestuurd en kort daarna gedeporteerd naar vernietigingskampen in Oost-Europa. In de laatste oorlogsjaren werden de barakken bewoond door mensen uit West-Nederland, die hun huizen moesten verlaten vanwege de aanleg van de Atlantikwall. Na de bevrijding waren het inwoners uit Nijverdal die door bombardementen dakloos waren geworden. Pas in 1947 werd Twilhaar afgebroken en het houtmateriaal verhandeld. Het werkkamp wordt gemarkeerd door ingelijste foto's van voormalige bewoners.

Dan wordt het tijd voor de grote stille heide, die tot aan de horizon alle richtingen op glooit. Groot? In de loop van de vorige eeuw is er veel heide verdwenen, want wat had je eraan? Het was niet eens echte natuur. Nu is de heide de ziel van de Sallandse Heuvelrug en wordt er voor gewaakt dat ze begroeid raakt met jonge boompjes. Voor het zicht. En voor die laatste korhoenders die hier nog baltsen, broeden en van de bessen snoepen.

Hoogtepunt van de wandeling is de Bergweg, voet- en fietspad over de Koningsbelten. Reus noch gletsjer hebben zo'n route met zo'n panorama kunnen bedenken. Almelo, Deventer, Raalte -wat is er niet aan de einder te zien?

Na de top belanden we in de Diepe Hel, Wolf- en Rietslenk, het Nest: het zijn dalen die het smeltwater in barre tijden in de stuwwal heeft uitgeslepen. Nu is het een lieflijk terrein, met kronkelpaadjes en klimmetjes -net een Alpenland op Madurodamformaat. Af en toe is er een paal met een kijkgat, om de omgeving nog beter in je op te nemen. Via het bos dalen we af naar Nijverdal. Hier was de zak van de reus kennelijk al bijna leeggelopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden