De Molukse Kerk van Appingedam: 'Hier begon onze geschiedenis in Nederland'

Er wordt hard gewerkt aan het opknappen van de kerk.Beeld reyer boxem

Deze zomer brengt Trouw plekken in beeld die veel betekenen in de geloofsovertuiging of levensbeschouwing van mensen. Deel 6: De Molukse Kerk van Appingedam. 'Hier begon onze geschiedenis in Nederland.'

Kerst 1960. Het is een bijzondere decembermaand voor de enkele tientallen Molukse families die in Appingedam wonen. Nog niet zo lang geleden woonden ze verderop in tijdelijke barakken, maar sinds kort hebben ze eigen woonwijk gekregen in het Groningse stadje aan het Damsterdiep. In hun gloednieuwe kerkgebouw - Eben Haëzer heet het, 'Tot hiertoe heeft de Here ons geholpen' - vieren ze hun eerste Kerstfeest. De 15-jarige Ben Rangkoly is er ook bij, hij staat bij zijn vader en moeder. Het is hier flink kouder dan in Indonesië waar de familie voorheen woonde.

Vandaag, vele jaren later, staat hij weer op precies dezelfde plek. Rangkoly, inmiddels is hij 72, heeft de gebeurtenis bijna zestig jaar na dato nog haarscherp op zijn netvlies. "Het was een heel belangrijke gebeurtenis voor ons", zegt hij en vertelt hoe twee kerkgangers de kerstboom op Tweede Kerstdag naar buiten droegen. Hij neemt een denkbeeldige spade in zijn hand en maakt graafbewegingen. "Hups, de kluit van de kerstboom ging zo de grond in."

Het boompje is in de loop van de tijd uitgegroeid tot een fikse spar. De kerstboom onderstreept het nog eens voor Rangkoly: net zoals deze boom zou ook hij zich gaan wortelen in deze grond. Ook al is het tientallen jaren geleden, als hij bij de naaldboom het verhaal vertelt, schieten er nog altijd tranen van ontroering in zijn ogen.

Bij Rangkoly hebben zich ook Theo Latukarlutu (58) en Simon Matrutty (56) gevoegd. De drie mannen zijn hier om te kijken hoe bouwvakkers de laatste hand leggen aan de restauratie van hun kerk, die ook nog altijd bij de boom te zien is. Rangkoly en Matrutty zijn al jaren ouderling. Latukarlutu, ook lid van de kerkgemeente, was tot voor kort bestuurslid van de Molukse wijkraad. Een paar bouwlieden slepen met zeil over de vloer. Een ander verft een kozijn. Het kan hun goedkeuring wegdragen. De kerk is bijna in oude glorie hersteld, vanaf september kan er weer gekerkt worden.

Het had niet veel gescheeld of de Molukse Kerk van Appingedam was er helemaal niet meer geweest. Een paar jaar geleden zat de gemeenschap met een groot probleem. Het dak lekte, de vloer was verzakt, de brandveiligheid deugde niet. Het herstel van de kerk kon niet betaald worden, het gebouw was rijp voor de sloop. "De wil was er wel, maar de middelen waren er niet", zegt Theo Latukarlutu.

Nieuwe woonwijk

De Molukse Kerk van Appingedam heeft een opmerkelijk verleden. Appingedam speelt een prominente rol in de geschiedenis van de Molukkers in Nederland (zie kader). In 1959 ontstond hier de eerste Molukse woonwijk van Nederland. Bij de nieuwe Molukse woonwijk hoorde - uiteraard - ook een nieuw kerkgebouw. Op de hoek van de Harkenrothstraat en de Georg van Saksenlaan werd de eerste Molukse Kerk van Nederland gebouwd. Eerder noodgebouw dan een kerk, waarmee de 'semi-permanente status' van de Molukkers nog eens werd onderstreept.

De kerk is al meer dan vijftig jaar een belangrijke plek om de Molukse cultuur doorgeven. Op dit moment telt Appingedam, waar zo'n 150 Nederlanders van Molukse komaf wonen, twee Molukse kerkgemeenschappen die overigens wel samen kerken. De verschillende families ontmoeten elkaar in de kerk en houden zo de banden levend. "Wij zijn een wij-cultuur, geen ik-cultuur", zegt Matrutty. Tijdens de kerkdiensten wordt er nog altijd in het Maleis gezongen en gepreekt, hoewel tegenwoordig het Nederlands ook in gebruik is, aangezien Maleis voor jongere generaties minder vanzelfsprekend is.

De kerk is, zo blijkt uit hun verhalen, meer dan vier muren en een dak. Veel meer. "Toen onze vaders en moeders hier kwamen vanuit Indonesië hadden ze niets, behalve hun bijbel", zegt Matrutty. Hij wil er maar mee zeggen: het christelijk geloof was in het begin het weinige houvast dat er nog was. Toen ze een nieuw kerkgebouw kregen, betekende dit voor hun ouders dan ook heel veel. Eindelijk hadden ze weer een eigen plek.

Matrutty: "Onze vaders waren hier de eerste kerkenraadsleden." Sloop van het gebouw zou dan ook onverteerbaar zijn geweest, vertellen de drie mannen terwijl ze een paar stoelen uit de schaftkeet halen.

Latukarlutu is een van de drijvende krachten achter het behoud van de kerk. Samen met de gemeente Appingedam en de Stichting Oude Groninger Kerken bedacht de Molukse gemeenschap een plan. Het eigendom van de kerk werd overgeheveld naar de stichting, de kerkgemeenschap huurt het gebouw terug zonder voor hoge restauratiekosten op te hoeven draaien.

Historische waarde?

Een kerk die nog maar enkele decennia oud is? Er was voor sommige medewerkers van de Stichting Oude Groninger Kerken, die ooit is opgericht voor het behoud van de eeuwenoude Groningse dorpskerkjes, wel een omslag in het denken voor nodig, vertelt Christiaan Velvis (39), bouwkundige van de Stichting Oude Groninger Kerken. "Bij een middeleeuwse muurschildering vinden we het logisch dat het behouden blijft, van gebouwen uit de jaren zestig zien we de historische waarde nog niet automatisch in."

Toen de kerk een paar jaar geleden onder zijn aandacht kwam, fronste Velvis even zijn wenkbrauwen. "Het was een gebouwtje dat op instorten stond." Daarbij kwam dat de kerk veel lijkt op een barak, met een eenvoudige spits en een luidklok aan de zijkant. "Ik dacht niet meteen aan een monument." Gaandeweg gingen Velvis' ogen open. Hij hoorde de verhalen van de kerkgangers, verdiepte zich in het hoe en waarom van dit gebouw. "Juist vanwege de verhalen en de geschiedenis willen we dat dit zichtbaar blijft." Een paar jaar geleden werd het gebouw aangemerkt als rijksmonument. Inmiddels staat de kerk op een speciale lijst van de rijksdienst voor het cultureel erfgoed met honderd historisch belangwekkende Nederlandse interieurs. "Op deze manier krijgen Molukkers een volwaardige plek in de Nederlandse geschiedenis."

Velvis loopt naar de kerkzaal en wijst op de betonnen bouwstenen. In z'n soberheid is het toch smaakvol, stelt Velvis vast terwijl hij er een oude interieurfoto bij pakt waarmee hij laat zien hoe nauwgezet de restauratie is uitgevoerd. Hij loopt naar de kansel, waarvan de schrootjes een schilderbeurt kregen. "Alleen de plaats waar de predikant staat, hebben we gelaten zoals die was." Hij toont de plekken achter de lessenaar waar door decennia lang preken twee voetzoolafdrukken zijn uitgesleten. "Dit zegt alles over het gebruik, vandaar."

Ben Rangkoly, Theo Latukarlutu en Simon Matrutty lopen verguld door het gebouw. Dat de kerk er nu precies weer zo uit ziet zoals vroeger toen ze hier als kind de zondagschool bezochten, raakt de drie. De mannen zien het herstel als een eerbetoon aan de vorige generatie. "Absoluut", zeggen ze. Dat de oudste generatie, voor zover nog in leven, hoogbejaard is, maakt deze plaats nog belangrijker. Matrutty: "Dit is hun nalatenschap aan ons." Vandaar ook dat de kerstboom uit 1960 onder geen beding mocht worden omgehakt tijdens de restauratie, vertelt Rangkoly. Latukarlutu: "Dit is een levend monument. We maken hier nog dagelijks gebruik van."

Matrutty: "Hier is de herinnering aan onze ouders tastbaar." Heel belangrijk, zegt Latukarlutu, is een specifieke bepaling in het huurcontract. Hij heft zijn vinger: "Daarin staat dat wij áltijd gebruik mogen blijven maken van dit gebouw, tot op de laatste Molukker in Appingedam." Latukarlutu: "Hier begon onze geschiedenis in Nederland en nu gaat het hier ook weer verder."

Molukkers in Nederland

In 1951, twee jaar na de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië, kwamen zo'n 12.500 Molukse beroepsmilitairen met hun familieleden naar Nederland. Het was een dienstbevel, de Nederlandse overheid wilde zo voorkomen dat deze Molukse divisies van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (Knil) betrokken raakten bij pogingen om een zelfstandige Molukse republiek te vestigen. Het verblijf zou tijdelijk zijn, zo was de Molukkers voorgehouden. Het liep anders, tijdelijk werd permanent.

De plotselinge overkomst naar Nederland, het daaropvolgende collectieve ontslag uit het leger en zeker ook de weigering van de Nederlandse regering om zich in te zetten voor het oprichten van een Molukse republiek, maakten dat de eigen cultuur extra belangrijk werd. De kerk - het overgrote deel van de Molukkers in Nederland is protestants - speelde daarin een belangrijk rol. De Molukse kerkgenootschappen hebben in hun contacten met Nederlandse kerken altijd sterk de nadruk gelegd op het eigen karakter van de Molukse kerk. Met de geschiedenis in het achterhoofd werd vaak afhoudend gereageerd op toenaderingspogingen van Nederlandse kerken.

Lees ook de andere afleveringen uit de serie 'Heilige plekken':

Deel 1: De kruistochten van Chris Willems

Deel 2: In het Spinozahuisje kon de ketter vrij denken

Deel 3:  Woongemeenschap Elohim in Veelerveen

Deel 4: Wachters van de Nacht in Aalten 

Deel 5: Het refo-café in Dordrecht

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden