De moderne cultuur

Dit is helemaal geen Marokko, was het oordeel van een vmbo-klas die onlangs in het Wereldmuseum in Rotterdam de tentoonstelling over hedendaagse Marokkaanse kunst bezocht. Vooral de leerlingen van Marokkaanse afkomst waren scherp in hun oordeel. Deze expositie sloot totaal niet aan op hun verwachtingspatroon. Geen mozaïektegeltjes, geen rijk gedecoreerde voorwerpen, fraai bewerkt leer of andere stereotypen van het Marokkaanse culturele erfgoed.

„Vooral voor de Marokkanen in Nederland is de schok vaak groot als ze geconfronteerd worden met eigentijdse kunst uit hun land van herkomst”, zegt conservator Charlotte Huygens. Het meeste blijkt totaal onbekend en sluit niet aan op hun belevingswereld, blijkt uit de reacties. Als er nu groepen komen van bijvoorbeeld traditionele Marokkaanse vrouwen, worden die eerst rondgeleid door de zaal met oude kunstvoorwerpen uit Marokko. Dan is de stap naar de hedendaagse kunst wat minder groot.

Huygens: „Dan is ook gemakkelijker uit te leggen dat er wel degelijk een relatie is tussen het klassieke Marokkaanse culturele erfgoed en de hedendaagse kunstuitingen. Alle kunstenaars geven in hun werk op een geheel eigen en vaak verrassende wijze een nieuwe invulling aan het culturele erfgoed.”

Oorspronkelijk was het ook de bedoeling dat het complete overzicht van 5000 jaar Marokkaanse kunst inclusief de eigentijdse kunstuitingen op één tentoonstelling zouden worden gepresenteerd, in het kader van het jubileumjaar 2005 waarin 400 jaar betrekkingen tussen Marokko en Nederland worden gevierd. Maar die combinatie bleek niet mogelijk, met als gevolg dat op de expositie eerder dit jaar in de Nieuwe Kerk in Amsterdam alleen het klassieke Marokkaanse culturele erfgoed was te zien.

In het Wereldmuseum in Rotterdam is de moderne tegenhanger ondergebracht. Niet eerder is in Nederland de hedendaagse Marokkaanse kunst op zo’n uitgebreide wijze gepresenteerd. De tentoonstelling toont zowel schilderkunst, beeldhouwkunst, fotografie en video als design en mode. Alle deelnemende kunstenaars wonen en werken in Marokko en hebben daar, en velen ook daarbuiten, een grote reputatie.

De expositie is samengesteld in overleg met het Marokkaanse ministerie van cultuur. Maar van een dictaat wie er mocht meedoen, of een show Kijk eens hoe modern we zijn is geen sprake, vertelt Huygens, die gespecialiseerd is in Arabische kunst en ook de taal spreekt. Ook is het niet zo dat op politiek welgevallige kunstenaars zijn geselecteerd, benadrukt ze. Sommige deelnemers zijn zeer kritisch in hun werk.

Uiteindelijk bleek Huygens’ verlanglijst vrijwel naadloos aan te sluiten op de wensen van het ministerie van cultuur. Het spreekt haar aan dat naast de jongste generatie ook godfathers van de moderne kunst zich presenteren in het Wereldmuseum., zoals Mohammed Kacimi die kort voor de opening plotseling op 60-jarige leeftijd overleed. Pas rond 1950 is voor het eerst sprake van Marokkaanse moderne kunst. Verschillende schilders, allen autodidact, breken met de eeuwenoude traditie van exotische figuratie en narratief realisme. Jilali Gharbaoui gaat als eerste van een groep die in Parijs een kunstopleiding heeft gevolgd, abstract schilderen.

Eén van de blikvangers op de tentoonstelling is een monumentaal schilderij van Farid Belkahia (1934). De directeur van de kunstacademie van Casablanca, die aanvankelijk puur op de westerse principes van de moderne kunst was gericht, blies authentieke Marokkaanse kunstvormen nieuw leven in.

Zelf werkt Belkahia met lokale pigmenten als henna, saffraan en granaatappelschors en traditionele middelen als leer, aardewerk en koper. Zijn abstracte schilderij (op leer geschilderd) in het Wereldmuseum verbeeldt Jeruzalem als de stad van de drie-eenheid: de stad van de joden, het christendom en de islam. De door Belkahia aangewakkerde belangstelling voor cultureel erfgoed, ambachtelijke technieken en lokale materialen komt nu ook sterk naar voren in de zoektocht van de eerste generatie professionele ontwerpers: in de zinderende couture van Noureddine Amit, de verfijnde weefsels van Soumiya Jalal Mikou en het design van Khadija Kabbaj en Hicham Lahlou.

Beelden zijn taboe in de islam - nog zo’n stereotiepe opvatting waarmee wordt afgerekend in het Wereldmuseum, al is niet te ontkennen dat de beeldhouwkunst nog steeds een marginaal bestaan leidt in Marokko. Maar dat heeft niet alleen met de islam te maken, ook de Berbers waren gekant tegen beelden.

De enige beeldhouwer in Marokko die echt kan leven van zijn werk, is Bouba (1962). In Rotterdam laat hij drie beelden zien, met een enorme zeggingskracht. Vooral zijn beeld Schreeuw om vrede van een soldatenhelm met een van angst vertrokken gezicht eronder, maakt indruk. De sculptuur omhulde hij met een wereldbol om aan te geven dat het lijden van soldaten universeel is. Bouba werkt vaak met gevonden materialen. De gevleugelde stier die ook te zien is op de expositie, bouwde hij op uit onderdelen van een oude Vespa en de schedel van een rund.

Fouad Bellemine, ook aanwezig op de Biënnale van Venetië, presenteert een reeks schilderijen die de bombardementen op Irak en de aanslag op de synagoge van Casablanca in 2003 verbeelden. De explosies, het vuur, de bergen as en de vernietiging spatten af van zijn minimalistische doeken, die bestaan uit vele lagen grijs, bruin en zwart. Zwaar van maatschappijkritiek is ook het werk van Mounir Fatmi (1970), maar hij verpakt dat in een vrolijk ogende installatie van gekleurde balken die worden gebruikt bij paardenrennen. Op de video ernaast zie je een man op een paard rijden. Op de volgende video loopt de ruiter wanhopig te zoeken naar zijn paard. Zijn installatie moeten we zien als een metafoor van de Marokkaanse samenleving: de oude uitrusting is er nog, maar de burgers kunnen er niets meer mee. Zijn radicale houding vloeit volgens Fatmi voort uit de onverschilligheid van zijn eigen generatie en het gebrek aan communicatie.

Charlotte Huygens kan zich voorstellen dat zo’n video een hele schok kan zijn, zeker voor degenen die Marokkaanse kunst vooral associëren met fraai bewerkt leer en rijk gedecoreerd voorwerpen . ,,Ook genoeg Nederlanders zijn verbaasd als ze meteen bij het begin van de expositie een videofilm zien. Dat vinden ze typisch westers, maar hedendaagse kunst bestaat ook in Marokko en ontwikkelt zich razendsnel. Het is tijd dat we die kant van het land ook eens laten zien.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden