De miskende dienaars uit het oosten

De Aga Khans hebben geen eigen territorium nodig voor hun rijk, dat zich uitstrekt van de golfbaan tot de stoeterij en van de showbiz tot de internationale diplomatie. Oosterse prinsen als verlichte despoten, tolerante imans van de sekte der ismaïliten èn als bruggenbouwers tussen oost en west.Het derde portret in een serie over familiedynastieën.

Gouvieux is een rustig, sjiek stadje nabij Parijs. Alles draait er om paarden. Grote stoeterijen trainen en fokken paarden voor de befaamde renbaan van het nabijgelegen Chantilly. Niet een plaats waar je de hoofdzetel van een islamitische gemeenschap verwacht. Desalniettemin zwaait prins Karim Aga Khan IV van hieruit de scepter over twintig miljoen gelovigen, die verspreid over 25 landen wonen.

Nu is de Aga Khan ook geen gewone moslim-leider. Deze directe nazaat van de profeet Mohammed, de 49ste imam van de sji'itische sekte der ismaïliten, is geboren en getogen in Europa. Zijn grootste hobby's - naast het fokken van paarden - zijn zeilen en skiën. Maar niet alleen de leefstijl van de vorst, ook zijn religieus leiderschap past niet bij het beeld van de islam als een godsdienst die steeds meer in de greep van het fundamentalisme raakt.

Prins Karim volgt als imam de lijn van zijn grootvader Mohammed Shah Aga Khan III (1877-1957), die nog op de familiegrond in het huidige Pakistan werd geboren. Hij sleurde de ismaïliten de 20ste eeuw in. Zij moesten het goede van het westen overnemen: de techniek en wetenschap. Hij vaardigde een firman (bevelschrift) uit waarbij hij onderwijs, ook voor meisjes, verplicht stelde. Onder zijn leiding werd de sekte van een achtergestelde groep tot een moderne elite van handelaren, artsen en technici.

Brits-Indië was te klein voor deze verlichte despoot. Hij verhuisde naar Europa en begaf zich na de eerste wereldoorlog in de wereld van de internationale diplomatie. Als oosters prins zonder land, met een westerse oriëntatie en prestige onder de moslims, deed de Aga Khan het daar uitstekend. Hij vertegenwoordigde Brits-Indië op veel rondetafel-conferenties. In 1937 werd hij president van de Volkenbond in Genève, voorganger van de Verenigde Naties.

Het grote publiek had weinig weet van de weldaden van de verlicht despoot. Dat kende Aga Khan III als de flamboyante 'Prins van de Renbaan' of als een verwoed golfer. Ook zijn prachtvolle huwelijken met Europese schonen kregen veel aandacht. De laatste van zijn vier echtgenotes was een voormalige miss France. De imam verplichtte zijn vrouwen overigens niet het islamitische geloof aan te nemen.

Ook kreeg men niet genoeg van de verhalen over de onmetelijke rijkdom van de Aga Khan. Zijn fortuin zou door de tienden die alle ismaïliten moesten betalen in de vele honderden miljoenen lopen. Het meest tot de verbeelding sprak de 'weegceremonie'. Elk jaar wogen de ismaïliten hun vorst op zijn verjaardag. Vervolgens gaven zij hem zijn gewicht in edelstenen of platina cadeau. En voor alle duidelijkheid: de prins was tonnetje rond.

Bekender nog dan de Aga Khan zelf was in die dagen zijn oudste zoon, prins Ali. De hele wereldpers was aanwezig toen hij in 1949 trouwde met de beroemde Amerikaanse filmster en pin-up Rita Hayworth. Die was kort tevoren nog snel even gescheiden van acteur/regisseur Orson Welles. De Hollandse schooljeugd zong in die dagen: Als Rita Heetwordt en Ali Kanniet mag Orson Welles.

De volgende jaren bleef het smikkelen en smullen voor de roddelpers. Een blije Rita stopte met filmen en kreeg een dochter, Jasmijn. Maar de prins wou niet deugen. Hij hield er van om met vijf, zes verschillende vrouwen op één dag naar bed te gaan. Rita zat thuis, werd ongelukkig, draaide toch maar weer een filmpje, ging aan de drank, liep weg, kwam weer terug, bleef ongelukkig, dronk nog veel meer en verliet Ali na vier jaar definitief toen hij op tijgerjacht in India was.

De traditionele eenheid in de familie leek voorbij, toen Aga Khan III in 1957 overleed. Hij wees per testament niet zijn oudste zoon Ali, maar diens oudste zoon Karim aan als nieuwe imam. Een deel van de sekte was het daar niet mee eens en voerde actie voor prins Ali. Die bezwoer de crisis door - weliswaar met een zuur gezicht - de inhuldiging van zijn zoon bij te wonen. Drie jaar later reed Ali zich dood in één van zijn peperdure auto's. Was het vanwege het verlies van de troon of nog steeds vanwege Rita?

Het was aan de nieuwe, wat schuchtere Aga Khan IV om het blazoen van de familie weer op te poetsen. Deze prins deed vele goede werken. Hij richtte de Aga Khan-Stichting op die ismaïliten over de hele wereld ondersteunde. In 1983 schonk hij de Pakistaanse stad Karachi een universiteit, het Aga Khan-College. Via het Aga Khan-Fonds betaalt hij ontwikkelingswerk in Pakistan en India.

Maar het troetelkindje van de huidige imam is de Aga KhanPrijs voor Architectuur. Deze wordt elke drie jaar gegeven aan zes bouwprojekten die de rijke cultuur van de islam in weten te passen binnen de moderne stijl en technologie. De prijs (500 000 dollar per winnaar) staat symbool voor de wens van de Aga Khan 'bruggen te bouwen' tussen oost en west en zo de komst van een nieuw gouden tijdperk voor de islam te bespoedigen.

Maar dacht je dat de pers daar aandacht aan besteedde? Die schreef alleen over de arme prinses Jasmijn. Hoe zij alleen voor haar moeder Rita Hayworth moest zorgen toen die de ziekte van Alzheimer kreeg. Zij moest het bewonerscomité van haar appartementencomplex in New York op haar knieën smeken of ze moeder in huis kon nemen. Het mocht, als ze beloofde Rita's slaapkamer geluiddicht te isoleren. Want voor je het weet, is het gedaan met je duurbetaalde rust.

In 1989 was de imam zelf het middelpunt van een schandaal. Zijn toppaard Aliysa werd na de overwinning in de Engelse Oaksrace wegens doping gediskwalificeerd. De prins haalde, beledigd, meteen de negentig volbloeden die hij in Engeland had terug naar Frankrijk (in totaal heeft hij er daar 750). Heel Groot-Brittannië stond op zijn kop. Het ging al slecht in de racerij en nu verloor het zijn grootste stal.

Kosten nog moeite werden gespaard om Aliysa's onschuld te bewijzen. Tientallen advocaten en getuigen-deskundigen liet de Aga Khan opdraven. Vier jaar lang voerde hij processen, maar zonder resultaat. Elke ontwikkeling in de 'Aliysa-affaire' werd breed uitgemeten in de Britse pers.

Gelukkig is er nog één familielid, dat er in slaagt de ware geest van de Aga Khans onder de aandacht van een breed publiek te brengen: prins Sadruddin (zoon van nummer III en oom van IV). Al leek het daar tot begin jaren '50 weinig op. In die dagen kwam de prins, die Sari genoemd wilde worden, alleen in het nieuws vanwege feesten en partijen, snelle auto's, zijn kunstcollectie en zijn stormachtige huwelijk met een bekend Engels fotomodel.

Maar de playboy kwam tijdig tot inkeer. Sari werd weer gewoon Sadruddin, alle niet-islamitische kunst verdween uit de verzameling (opbrengst 1,5 miljoen gulden), de prins hertrouwde keurig en begon vanuit een gevoel van 'dienende burgerzin' aan een loopbaan binnen de Verenigde Naties. Sadruddin werd onder meer Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen, Speciaal Gezant voor Afghanistan en, na de Golfoorlog, hoofd van het humanitaire programma voor Koeiweit en Irak.

De globbetrottende prins uit het oosten die in Zwitserland door een Noorse gouvernante werd opgroeid, in de Verenigde Staten studeerde maar desalniettemin met Brits accent spreekt, wordt geregeld genoemd als toekomstig secretaris-generaal van de VN. Daarmee zou hij in de voetsporen treden van vader Aga Khan III, die volgens Sadruddin 'verkeerd begrepen' is.

Mocht op hem een beroep worden gedaan, dan is hij bereid, zo verklaarde prins Sadruddin bij verschillende gelegenheden. Als secretaris-generaal zou hij het ongelijk willen bewijzen van de Engelse schrijver Kipling die stelde: “Oost is Oost en West is West en nooit komen zij bijeen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden