De mis voor een katholieke agnost

PARIJS - De klokken van de Notre-Dame luidden gisterochtend voor de overleden Franse oud-president Mitterrand. De herdenkingsmis wekte de indruk dat een diepgelovige katholiek was overleden. Tijdens zijn leven verklaarde Mitterrand echter meermaals dat hij agnost was geworden. “Ik geloof niet”, zei hij vorig jaar nog tegen Elie Wiesel.

De religie nam zeker een belangrijke plaats in tijdens de jeugd van Mitterrand. Hij groeide op in Jarnac, een welvarend plaatsje in de Charente. Zijn moeder was een zwaargelovige vrouw die zijn liefde voor literatuur stimuleerde door hem vooral veel christelijke boeken te geven.

“Als je in die tijd katholiek was in een kleine provinciestad, had je automatisch rechtse opvattingen. Tijdens de mis werd het kaf van het koren gescheiden. Weigerde je mee te gaan met de arrogantie, de onrechtvaardigheid van rechts, dan was je nergens meer. Met dat probleem had mijn vader te kampen”, schreef Mitterrand in de autobiografie 'Ma part de vérité' (1969).

Op zijn negende vertrok hij naar het internaat van het Sint Paulus-college in Angoulême. Ondanks de zware discipline voelde hij zich thuis bij de paters. De twijfel over het geloof kwam pas later. Wanneer precies kon hij zich niet meer herinneren, zei hij tegen Elie Wiesel die hem interviewde voor het vorig jaar verschenen boek 'Mémoire à deux voix'. Waarschijnlijk in de oorlog.

Niet dat hij de behoefte voelde om te rebelleren tegen God of om demonstratief de kerk uit te lopen. Zonder enige dramatiek nam Mitterrand afstand van het christendom. Hij zag die stap zelf als een logische ontwikkeling in zijn leven. In vragen over de zin van het leven bleef hij zich nog wel verdiepen, maar de antwoorden van de katholieke kerk accepteerde hij niet meer. “Ik wantrouw dogma's.”

Hoe ouder hij werd, hoe meer de dood hem fascineerde. 'Hoe te sterven?', vroeg hij zich af in het voorwoord van 'La mort intime', een boek van de psychologe Marie de Hennezel.

“De beschavingen vòòr ons keken de dood recht in de ogen. Zij schetsten voor ieder lid van de gemeenschap welke weg ze moesten afleggen. Aan het bereiken van dat doel gaven ze een grote betekenis. Misschien is de verhouding met de dood nog nooit zo slecht geweest als nu. De mensen lijken het mysterie te ontwijken nu ze geen oog meer hebben voor spiritualiteit.”

Mitterrand wel; hij spelde de boeken waarin een beeld wordt gegeven van het hiernamaals. Vooral mystici als Thérèse d'Avila en Franciscus van Assisi trokken hem sterk aan. Dat zij werden verscheurd door twijfel zag hij als een pre. “Twijfel is nuttig.” In de Bijbel vond hij juist te veel zekerheden.

Met grote regelmaat raadpleegde Mitterrand vanaf het midden van de jaren tachtig Jean Guitton, een christelijke filosoof van 93 jaar. Tot hij een zekere rust leek te hebben gevonden. In het weekblad L'Express van vorig jaar juli verklaarde hij: “Ik kijk naar de kleuren van de hemel en ik voel me helemaal vrij.”

Op de Franse tv twijfelde een geïnterviewde pastoor afgelopen woensdag nog of hij Mitterrand wel christelijk kon noemen. Het is echter mogelijk dat de socialistische president aan het eind van zijn leven toch weer was teruggevallen op de rituelen van het katholicisme van zijn jeugd. De wierook in de Notre Dame en een oude uitspraak van Mitterrand wijzen daar op: “Ik ben als christen geboren en zal ongetwijfeld ook zo sterven. Maar in de tussentijd...”

In de requiemmis in Parijs maakte kardinaal Lustiger een toespeling op Mitterrands twijfels over het geloof. “Hopelijk kan François Mitterrand tussen de heiligen, de hulp, vergeving en moed vinden om uiteindelijk zijn ogen te openen voor het onzichtbare, zoals de heilige apostel Johannes zei... God is groter dan ons hart.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden