'De mijn was hier het eerst'

De Zweedse stad Kiruna, gelegen boven de poolcirkel, moet verplaatsen. De ijzermijn, waar de stad haar bestaan aan heeft te danken, dreigt de huizen en gebouwen op te slokken.

KIRUNA - Kiruna, de noordelijkste stad van Zweden dreigt in de grond te verdwijnen. De inwoners van dit stadje in Zweeds Lapland lopen gevaar. Want de grond onder hun woningen en bedrijven is aan het wegzakken. Dat is het gevolg van de winning van ijzererts in de nabijgelegen mijn.

Binnenkort begint een grootscheepse verhuizing van een aantal delen van Kiruna. Een dergelijke verhuizing is nooit ergens ter wereld op deze schaal uitgevoerd en zal minstens twintig jaar in beslag nemen. En omdat dit stadje in the middle of nowhere zelf bovenop een grote voorraad ijzererts blijkt te liggen en de vraag naar staal almaar toeneemt, is het wellicht een verhuizing zonder eind. Alleen een kleine actiegroep van historisch bewuste bewoners en de lokale Sámi plaatsen kanttekeningen.

"Het landschap verandert elke dag. Kijk, die scheur is nieuw. Hé, dat gat is dieper. Zo zitten mijn man en ik vaak in de auto", vertelt Ulrika Isaksson, persvoorlichter van de gemeente Kiruna. Zij moet binnenkort haar kantoor op de derde verdieping van het stadhuis ontruimen, want ook het stadhuis ligt in de gevarenzone. Vanuit haar kantoor heeft ze uitzicht op de afgeplatte berg, waarin de mijn gelegen is. Schoorstenen roken, treinen en vrachtwagens rijden af en aan. Constant zijn er bonkende, metaalachtige geluiden te horen. Vanuit haar kantoor is duidelijk te zien dat het landschap tussen het stadje en de mijn doorkliefd is met diepe scheuren. Beneden lopen mensen dik ingepakt over straat, met enorme capuchons en grote wanten. "Kiruna ligt relatief beschermd. Het wordt hier niet zo koud. Nooit kouder dan ongeveer min dertig", vertelt Isaksson.

Iets meer dan een eeuw geleden hakten groepjes mannen de grond open in Kierunavaara, zoals de plaatselijke Sámi deze berg noemden. Met pikhouwelen en spaden. Tegenwoordig is dit de grootste en modernste ondergrondse mijn ter wereld, met een wegenstelsel van 400 kilometer, computergestuurde boren en 2.100 werknemers, waaronder ook vrouwen. Dagelijks produceert de Kiruna-mijn genoeg ijzer voor zes Eiffeltorens. Nederland behoort tot de vier grootste afnemers.

Maar omdat de mijn steeds verder uitbreidt in de richting van de stad moeten de eerste bewoners binnenkort beginnen met het pakken van hun koffers. Voorlopig drieduizend woningen moeten het veld ruimen. Ook het stadhuis, het station, winkels, kantoren en hotels moeten plaatsmaken. Sommige gebouwen verhuizen in hun geheel mee, zoals de houten kerk in de vorm van een puntige Sámi-tent, een aantal jaar geleden uitgeroepen tot het mooiste bouwwerk van Zweden. De kerk zal latje voor latje worden afgebroken en weer in elkaar gezet in het nieuwe stadscentrum. Drie kilometer ten oosten van het huidige centrum, in een gebied dat nu nog een tochtig industrieterrein is. Andere gebouwen moeten nieuw uit de grond gestampt worden, zoals het stadhuis en het station. Wegen moeten worden omgelegd, de spoorweg moet opschuiven. Ook voor de brandweerkazerne en de elektriciteitscentrale moet een nieuwe plek worden gevonden.

Negen jaar geleden al liet mijnbouwbedrijf LKAB weten dat de mijn wilde uitbreiden. Persvoorlichter Isaksson laat een kopie van de brief zien die de gemeente toen ontving van het mijnbouwbedrijf. "De stad moet verhuizen", luidde de korte boodschap.

Ontploffingen
De brief veroorzaakte geen onrust onder de 18.000 inwoners. "De mijn was hier het eerst. Zonder de mijn zou Kiruna niet bestaan", zegt Gunnar Töyra, die jarenlang in de mijn werkte en een grote boor bestuurde, maar nu een baan heeft als landmeter. Hij maakt zich niet druk over de nachtelijke ontploffingen in de mijn, die in een groot deel van Kiruna te voelen zijn. "Het huis trilt", constateert hij droog.

'De mijn was hier het eerst' is een veelgehoorde opmerking in Kiruna, waar bijna iedereen een baan heeft bij de mijn, bij een toeleverancier werkt of er heeft gewerkt.

De laconieke reactie hangt wellicht samen met het feit dat LKAB, een Zweeds staatsbedrijf, de meeste kosten voor de verhuizing betaalt. Tot dusver heeft het bedrijf al bijna 800 miljoen euro uitgegeven aan wat zij noemen 'de transformatie' van Kiruna. "Wat het totale kostenplaatje is, weten we nog niet, want zolang wij ijzer uit de grond halen, zal de stad veranderen", zegt Ylva Sievertsson, perswoordvoerer van LKAB. "Maar de hoeveelheid ijzererts onder Kiruna is zo groot, dat het de moeite waard is om delen van de stad te verhuizen." Het mijnbouwbedrijf is al bezig met het uitkopen van huiseigenaren en voert besprekingen met huurverenigingen.

Op een steenworp afstand van het stadhuis ligt Kiruna's oudste houten huis. Dit was het woonhuis van de grondlegger van de mijn en is tegenwoordig een museum. Wat vroeger zijn badkamer was, is nu een ontvangstkamer. Hier zit Dan Lundström, werknemer van het museum en tevens woordvoerder van de actiegroep Kirunas rötter (Kiruna's Roots) samen met zijn collega Kenneth Johansson.

Lundström heeft zelf ook in de mijn gewerkt. "Als vrachtwagenchauffeur, drollen afvoeren", grinnikt hij. Lundström, Johansson en een groepje ongeruste burgers vrezen voor het voortbestaan van het historische museum en het oude centrum van de stad. "Kiruna telt ruim honderd houten huizen van rond 1899, toen de mijn open ging. De gemeente wil de meeste van deze 'inktpot-huizen' - omdat ze lijken op een ouderwetse inktpot - slopen en er maar ongeveer twintig meeverhuizen. "Taliban-methodes", zegt Lundström strijdvaardig. "Alle houten huizen moeten meeverhuizen", zeggen beide heren.

De verhuizing heeft ook grote gevolgen voor de plaatselijke Sámi, de inheemse bevolking van Lapland, die leven van het houden van rendieren en de verkoop van vlees. Want de eeuwenoude trekroutes van hun rendieren komen in de knel tussen de nieuwe wegen en de nieuwe spoorweg. "Mensen zeggen vaak 'er is toch volop ruimte hier'. Maar zo eenvoudig is het niet", vertelt Ragnhild Nilsson, gemeenteraadslid van Sámelistu, de Sámi-lijst. Een trekroute moet aan bepaalde eisen voldoen. Er moet water te vinden zijn onderweg, en genoeg voedsel. Ze moeten 's nachts veilig kunnen rusten op een plaats waar ze de volgende dag weer makkelijk verzameld kunnen worden."

Inheems volk
Rendieren in vrachtwagens vervoeren zou een alternatief zijn, maar dat is duur en stressvol voor de dieren. Nilsson zucht. "Sommigen zeggen dat mensen belangrijker zijn dan rendieren." Ze vindt het goed dat de gemeente Sámi betrekt bij besprekingen. "Maar ik ben teleurgesteld dat veel inwoners van Kiruna bezwaren van ons als inheems volk wegwuiven."

Omdat Kiruna een luchthaven heeft vanwege de mijn, trekt het stadje toeristen uit de hele wereld, met name in de winter. Zij komen af op het noorderlicht, het beroemde ijshotel en tochten per hondenslee door de immense natuur. Dagelijks rijden er bussen diep de mijn in om hen af te leveren bij het bezoekerscentrum. En terwijl zij informatie krijgen over de verhuizing van Kiruna, vertellen een paar bewoners boven de grond dat ze moeite hebben met de nieuwe locatie voor het stadscentrum. Want Kiruna ligt op een helling naar het zuiden gewend, uit de wind. "De nieuwe locatie ligt niet zo optimaal in de zon en bovendien waait het er vaker. Landmeter Gunnar Töyra wrijft in zijn handen en zegt: "Het is daar koud."

Oneindige verhuizing
De Nederlandse architect Koen Kragting (32) is intensief betrokken bij de verhuizing van Kiruna. Hij werkt bij White, het grootste architectenbureau van Scandinavië, met hoofdkantoor in Stockholm. Dit bureau won eerder dit jaar de internationale prijsvraag voor Kiruna's nieuwe stadscentrum met een ontwerp voor een lintvormige stad. Een nieuw station en een nieuw stadhuis vormen samen het hart van het nieuwe centrum.

"De vorm houdt verband met het gevaar van de mijn, die blijft doorgroeien. Over vijftig jaar moeten we nog steeds delen van de nieuwe stad kunnen weghalen en verplaatsen. Een langwerpige vorm is dan optimaal, omdat je als het ware kunt wegknippen aan de ene kant en aanplakken aan de andere kant. Het is een oneindig verhaal," vertelt Kragting.

Bij de verhuizing zal er veel aandacht zijn voor de hergebruik van materialen, die vrijkomen bij de sloop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden