Column

De methode

Alleen een medicijn tegen kanker had 2012 kunnen redden. Of misschien de vondst van iets onverwacht hips op Mars: tekenen van buitenaards leven bijvoorbeeld. Maar bij gebrek aan deze twee wetenschappelijke doorbraken was 2012 altijd al gedoemd het jaar van Diederik Stapel te worden. Zelfs de ontdekking van het Higgs-deeltje deed daar niets aan af.

Het jaar waarin zijn fraude in zijn volle glorie aan het licht kwam. Het jaar waarin zijn wetenschapsgebied, de sociale psychologie, onder de microscoop werd gelegd, en men schrok van wat men zag. Het jaar waarin het Nederlands er een nieuwe uitdrukking bij kreeg om dubieus onderzoek mee aan te duiden: 'een Stapeltje'. Het jaar waarin de man zelf voor het eerst van zich liet horen - en dan ook gelijk een heel boek lang. Het jaar waarin Stapel ontdekte dat je als simpele fraudeur gehaat kunt worden met een fanatisme dat normaal gesproken gereserveerd wordt voor mensen die écht iets vreselijks hebben gedaan: seriemoordenaars, kinderverkrachters.

Ik heb veel zitten nadenken over die haat, en over de disproportionele aandacht die de fraudezaak heeft gekregen. En hoe meer ik erover peins, hoe meer ik denk dat het komt doordat de zaak Stapel samenvalt met het einde van een wetenschappelijk tijdperk. En wel het tijdperk van de briljante eenling.

Sinds mensenheugenis zijn de grote doorbraken op het conto gekomen van een handjevol genieën. Zij zaten in hun werkkamer of lab te broeden en opeens was daar iets: een nieuw idee, een uitvinding. Natuurlijk stonden ze op de schouders van alle onderzoekers die hen voor waren gegaan, en hadden ze hun werk niet kunnen doen zonder de hulp van talloze collega's, maar in de kern was het een solistisch optreden, die een zekere mate van academische heldendom en niet zelden een Nobelprijs opleverde.

Die heldendom, dat was wat Stapel zocht. Maar de tijd van helden is voorbij. De wetenschap is te versnipperd geraakt, de materie te ingewikkeld, de experimenten te complex. Als er een Nobelprijs zou moeten worden uitgedeeld voor de vondst het Higgs-deeltje, dan zou het nog een hele klus worden om dat voor elkaar te krijgen. Peter Higgs zelf zou hem beslist moeten krijgen, maar dan François Englert ook. En de mensen van CERN, natuurlijk. En het team van de Large Hadron Collider. De statuten van de Nobelprijs, niet berekend op het uitdelen van zoveel erkenning, zouden ervoor moeten worden aangepast.

Het jaar 2013 gaat het definitieve begin zijn van een nieuw tijdperk van samenwerking. Was 2012 het jaar van de man, dan wordt 2013 het jaar van de methode. De psychologen zijn er helemaal klaar voor. Zij hebben collectieven opgericht om onheroïsch wetenschapswerk te verrichten: het herhalen van het onderzoek van anderen, het publiceren van experimenten die geen effect lieten zien. Daar win je geen Nobelprijs mee. Het is niet bijzonder innovatief. Er is geen eer te behalen (alleen kennis). Maar het is wel prachtig om te zien: de wetenschap wordt eindelijk echt volwassen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden