Column

De menselijke behoefte aan eufemismen is onuitputtelijk

"Koning Willem-Alexander is toch zeker ook een bekende van de politie?" Beeld ANP

Bijna elke dag kom je er wel eentje in het nieuws tegen, ‘een bekende van de politie’. Maar koning Willem-Alexander is toch zeker ook een bekende van de politie, en André van Duyn, en Edith Schippers? 

Wat geeft ons toch in om van zulke eufemismen gebruik te maken: ombuigen, extra reistijd, etnische zuivering, het klinkt allemaal positief of zakelijk maar er wordt iets negatiefs bedoelt.

Het eerste eufemisme dat ik leerde kennen was K voor kanker. Zij heeft K, zeiden mijn ouders vroeger. Kanker was te erg. Inmiddels is kanker taboevrij geworden en is het tegendeel ervoor in de plaats gekomen, nu zeggen we er precies bij wát voor kanker: leverkanker, alvleesklierkanker. Onverschrokken als het ware, de waarheid onder ogen zien.

Maar waar het ene taboe wegvalt, duikt het volgende op. In de tijd van K mochten we nog wel mongool en neger zeggen, maar die woorden zijn geïnfecteerd geraakt en nu is het ‘syndroom van Down’ en ‘donkere huidskleur’.

De menselijke behoefte aan eufemismen is sinds de zondeval onuitputtelijk. Eigenlijk is het een milde vorm van vervalsing, bedoeld om ofwel de ander een loer te draaien of om hem niet te kwetsen. Als je er zo tegenaan kijkt, is ‘eufemisme’ trouwens zelf ook weer een eufemisme voor waarheidsverdraaïing of zoiets.

Olifant

In de politiek zijn eufemismen van oudsher schering en inslag, wat dat aangaat loopt Wilders in het parlement als een olifant door de porseleinkast vol oude gebruiken. Loopt? Banjert! Misschien wel eens goed om de zaak op te schudden maar hij lijdt dan weer aan wat heet dysfemismen: hij maakt alles stukken erger dan het is. Het is kennelijk niet zo makkelijk om het beestje gewoon bij z’n naam te noemen.

Zou er een volk op aarde zijn met een taal die niet door eufemismen is aangetast? Eskimo’s misschien? (Mag ook niet meer trouwens, moet ‘Inuit’ zijn al is niet helemaal duidelijk waarom, eskimo zou iets als ‘sneeuwschoenmaker’ betekenen, niks aan de hand lijkt me, maar het woord is door buitenstaanders bedacht en de noordelijke ijsvolken believen zelf hun benaming te munten). Aboriginals? (Mag nog wel, dacht ik). Het zal wel niet.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Rob Schouten Beeld Maartje Geels

Zuivere eufemismen

De zuiverste eufemismen tref je aan op begrafenissen, het adagium ‘over de doden niets dan goeds’ heeft hier een troostende functie. Ik hoorde eens op een begrafenis dat iemand ‘een vreselijke man’ was geweest, als je wilt dat je praatje de mensen bijblijft, moet je zoiets zeggen.

Het mooiste eufemisme dat ik ken komt van George Bernard Shaw die ooit zei ‘Assassination is the extreme form of censorship’, moord is een extreme vorm van censuur. Mij valt op dat in misdaadseries zelfs de booswichten altijd verdoezelend over de aanstaande moord praten: ‘zorg dat hij verdwijnt’, ‘hou je met hem bezig’. In de film ‘The Shining’ zegt de moordenaar dat hij zijn familie moet ‘corrigeren’. Varkens die worden afgemaakt worden ‘geruimd’.

De wereld is hard en meedogenloos maar om haar te verdragen doen we of ze met bloemen is bedekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden