De mens lijdt, dier heeft pijn

Ook al beweert een competent denker als Jeremy Bentham het tegendeel: het lijden van mens en dier is onvergelijkbaar.

'Een mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest'; hoe vaak heb ik dat mijn moeder horen zeggen? Ik denk er weer aan terug bij het lezen over dierenrechten, verdedigd door Andrew Linzey (Trouw, 9 maart). Mensen als Linzey en de Australische filosoof Peter Singer, evenals onze eigen Paul Cliteur beroepen zich op de ethiek van Jeremy Bentham.

Volgens Bentham is de vraag bij dieren niet of ze kunnen denken, maar of ze pijn kunnen lijden. Het heeft me altijd verbaasd dat competente denkers dit voldoende argumentatie vinden om het lijden van mens en dier op één lijn te stellen. Alsof lijden identiek is met pijn lijden. Alsof bewustzijn, meer nog zelfbewustzijn, niet te maken heeft met lijden. Realiseert men zich niet dat het menselijk lijden slechts zelden te maken heeft met fysieke pijn? Het zou mij verbazen als fysieke pijn meer dan enkele procenten van het menselijk lijden uitmaakt, al schreef Bert Keizer in zijn column (18 maart) nog hoe leven voor mensen die geen fysieke pijn kunnen voelen een nachtmerrie is.

Maar denk aan ouders die een kind moeten verliezen, of aan het kind dat één of beide ouders verliest; of aan een jongere die aan een dodelijke ziekte lijdt; of aan de diep depressieven, hakend naar verlossing door de dood. Of aan de miljoenen vluchtelingen die vrezen in hun vaderland te worden vermoord, mishandeld, of jarenlang zonder proces te worden opgesloten. Of . . . .of . . . enzovoorts. Waar vinden we soortgelijke gevallen in de dierenwereld? Zijn kippen, kalkoenen, schapen, of koeien op de één of andere manier depressief omdat ze 'weten' of een gevoel hebben dat ze in het slachthuis zullen eindigen?

Laten we de realiteit onder ogen zien: menselijk en dierlijk lijden zijn onvergelijkbaar. Dit hangt samen met het verschil in bewustzijn. Wij moeten hier bewustzijn en zelfbewustzijn onderscheiden. Dieren hebben bewustzijn, dat wil zeggen zij zijn zich bewust van hun situatie hier-en-nu. De mens ook, maar die heeft tevens het vermogen tot reflectie, denken over zichzelf, zijn verleden en (vooral) zijn toekomst. Er zijn bij mijn weten geen aanwijzingen dat dieren een toekomstvisie hebben, ook al handelen ze doelmatig in verband met hun toekomst, zoals nestje bouwen, voedsel verzamelen. Zij reflecteren daar niet op, zij volgen dwangmatig een instinct. Pijn uit het verleden is weg, pijn in de toekomst is onzichtbaar, ondenkbaar. Menselijk lijden bestaat nauwelijks uit het ondergaan van fysieke pijn. Het bestaat uit vrees, verdriet, depressie en andere vormen van diepe ellende, kort gezegd, uit mentale pijn, zielenpijn, zo men wil, ongeacht de betekenis die men aan het begrip 'ziel' toekent.

Dit alles betekent overigens niet dat we voor wat betreft de omgang met dieren een voorbeeld moeten nemen aan de dieren zelf. Ooit gezien hoe een kat met een muis of een gevangen vogeltje omgaat? Dit zijn processen die geen enkele dierenbeschermer kan stoppen. In dat verband hoort men wel zeggen dat de natuur wreed is. Maar is dat wel zo? Misschien is de natuur wel genadig dat het de dieren niet de mogelijkheid heeft gegeven buiten het hier-en-nu te gaan. In elk geval zat Bentham er ver naast met zijn opmerking dat het denken geen rol zou spelen. Het speelt de hoofdrol.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden