De mens is vrij, al beheerst het brein het doen en laten

Wat kunnen filosofen met het nieuws? Iedere twee weken laat het Filosofisch Elftal zich uit over de actualiteit. Vandaag: De Amerikaanse psycholoog Dan Wegner zegt dat de vrije wil een illusie is; onbewuste hersenprocessen leiden ons. Maar weten hersenwetenschappers wel waar ze over praten?

’Hersenwetenschappers hebben vaak last van begripsverwarring’’, zegt universiteitshoogleraar Herman Philipse. Volgens hem zouden ze zich wat vaker bezig moeten houden met conceptuele analyse. Dan is er nog een ander probleem. „Het verlangen te berichten van spectaculaire ontdekkingen leidt tot het opblazen van onderzoeksresultaten. Psychologen en hersenonderzoekers verbinden daarom vaak schokkende filosofische conclusies met verstrekkende gevolgen aan wat in wezen bescheiden proefnemingen zijn.’’

„Neem nu de psycholoog Wegner uit Harvard’’, vervolgt de oud-speler van het Filosofisch Elftal, die vandaag een eenmalige rentree maakt. „Hij heeft helemaal niet aangetoond dat de vrije wil niet bestaat, want hij gaat uit van een verkeerd concept van de vrije wil. Hij denkt dat vrijwillig handelen betekent dat ik het gevoel moet hebben een aan de handeling voorafgaande beslissing te hebben genomen, bijvoorbeeld om een slok wijn te nemen. Maar ons alledaagse concept van vrijwillig handelen, dat we in de moraal of in het strafrecht hanteren, is veel complexer. Een voorafgaand wilsbesluit is noodzakelijk noch toereikend om te kunnen spreken van vrijwillig handelen. Belangrijk is dat we anders hadden kunnen handelen en dat we niet handelen onder dwang.’’

Philipse: „Een andere misvatting van neurowetenschappers en experimentele psychologen is de gedachte dat al het menselijk gedrag uitsluitend causaal verklaarbaar zou zijn door te kijken naar wat er in de hersenen gebeurt. Hiermee overschatten neurowetenschappers het belang van wat ze doen. Veel menselijk gedrag wordt namelijk niet verklaard door oorzaken aan te geven, maar door te verwijzen naar intenties in een bepaalde situatie. Als iemand mij vraagt waarom ik naar de bakker ga, dan is het een onzinnig antwoord om te stellen dat mijn hersenen mij daartoe aanzetten. Ik ga naar de bakker met een bepaald doel: om bijvoorbeeld een broodje te kopen. In ’Philosophical Foundations of Neuroscience’ proberen neurowetenschapper M. R. Bennett, en analytisch filosoof P. M. S. Hacker, misvattingen en vormen van begripsverwarring in de neurowetenschappen boven tafel te krijgen. Dat boek kan ik van harte aanbevelen.’’

Ook Menno Lievers, docent theoretische filosofie aan dezelfde Universiteit Utrecht en voor één keer gastspeler in het Filosofisch Elftal, vindt ’het boek van Wegner problematisch’. Maar hij heeft ook moeite met Philipse. „Het is zó pretentieus om te stellen dat er maar één juiste manier is om over ’vrije wil’ na te denken, en alle andere benaderingen als wartaal af te doen.

Lievers: „Het filosofische probleem waar wetenschappers als Wegner zich mee geconfronteerd zien, is hoe het subjectieve perspectief van het ’ik’ te verenigen met het wetenschappelijke perspectief vanuit de derde persoon. De filosoof Thomas Nagel heeft dit probleem duidelijk gemaakt door zich de beroemde vraag te stellen: ’Hoe is het om een vleermuis te zijn?’ Kunnen wij dat ooit weten? Nee, want wij weten niet hoe het is om blind te zijn en een sonarsysteem te hebben. Hetzelfde gebeurt als een arts tegen een patiënt zegt: ’U heeft pijn, maar ik kan deze pijn niet vinden. Toch ga ik ervan uit dat de pijn bestaat, want u heeft toch ergens last van’.”

„Welnu, Wegner vindt dat als de wetenschapper iets niet kan vinden, dit niet werkelijk bestaat. Dat is het problematische van zijn boek. Het perspectief van de derde persoon wordt door hem als het ware perspectief beschouwd, terwijl het perspectief van de eerste persoon tot een illusie wordt verklaard.’’

Philipse heeft volgens Lievers ook ongelijk. Bijvoorbeeld als hij een strikte scheiding wil maken tussen redenen en oorzaken. „Als je te laat komt, en je zegt ’De trein had vertraging’, dan geldt dat ook als een reden.’’ Ook stelt Lievers dat het helemaal niet zo erg is om geen strikte scheiding te maken tussen het geheel (de persoon) en een deel (de hersenen). „Hacker noemt dat een ’categoriefout’, maar ik vind het helemaal niet onzinnig om te zeggen: ik ga naar de bakker omdat mijn hersenen me daartoe aanzetten. Philipse en z’n vriend Hacker doen aan conceptuele analyse, net als in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Zo stellen ze onzinnig taalgebruik aan de kaak. Zinvol is voor hen de manier waarop we omgangstaal gebruiken. Ik vind dat wetenschappers die het denken of het vrijwillige handelen onderzoeken, daar best van af mogen wijken zonder dat ze daardoor meteen wartaal uitslaan.”

De reactie van Philipse: „Dan Wegner meent dat zijn psychologische experimenten direct van belang zijn voor ons denken over strafrecht en moraal, dus voor de manier waarop we buiten de wetenschap het begrip ’vrijwillig handelen’ gebruiken. Naar mijn mening getuigt zijn interpretatie van zijn onderzoek van begripsverwarring rond de alledaagse notie van vrijwillig handelen.’’

Lievers: „Mijn probleem met Philipse is dat zijn conceptie van filosofie onduidelijk is. Het is een ratjetoe. Gaat het over de geest, dan is hij voorstander van begripsanalyse, en beweert hij dat wetenschappers wartaal uitslaan. Maar als het over religie gaat, betuigt hij zich een scientist en toont met de evolutietheorie aan dat gelovigen het fout hebben. Philipse heeft een destructieve opvatting van filosofie. Het gaat hem erom ’onzin aan de kaak te stellen’. Ik heb een constructievere opvatting van filosofie. Ik wil erachter komen hoe het nu werkelijk zit.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden