Opinie

De mens is meer dan een rationeel wezen

Een lint van interstellair gas waarin nieuwe sterren geboren worden.

Een 'wetenschappelijke levensstijl' leidt tot een betere wereld, denkt natuurkundige Tegman. Maar zo eenvoudig is het niet.

Volgens natuurkundige Max Tegmark (Letter & Geest, 3 maart) zou iedereen altijd moeten handelen naar wetenschappelijke inzichten, en zou een zogenaamde 'wetenschappelijke levensstijl' vanzelf tot een betere wereld en succes leiden.

Logica, aldus Tegmark, vormt de basis van wetenschappelijke argumentatie, maar 'wensdenken, irrationele angsten en andere vooroordelen domineren vaak de besluitvorming'. Volgens Tegmark is een combinatie van feitenkennis en logica de beste weg om de kans op succes te maximaliseren.

Tot zijn verbazing neemt Tegmark echter waar dat de steun voor een dergelijke wetenschappelijke levensstijl afneemt. Volgens hem zijn 'grote ondernemingen' en 'religieuze groepen' hiervoor verantwoordelijk. Ondernemingen willen onze blik vertroebelen om hun winst te maximaliseren, en religieuze groepen 'vrezen dat het ter discussie stellen van hun pseudowetenschappelijke beweringen hun macht uitholt'.

Zijn argumenten op dit punt zijn niet erg origineel en hij gebruikt een bekende retorische truc. Tegmark meldt bijvoorbeeld dat in de Verenigde Staten maar liefst 39 procent van de bevolking astrologie als wetenschap ziet. De suggestie is duidelijk: iedereen die de welhaast heilige status van de wetenschap wil nuanceren, behoort tot die groep achterlijken die nog in astrologie geloven.

Tegmark is terecht op zoek naar de waarheid, maar meent dat deze exclusief gevonden kan worden met behulp van de wetenschappelijke methode die hij beschrijft als een combinatie van feitenkennis en logisch redeneren.

Feitelijk verkeerde voorstellingen bestrijd ik ook graag, maar als argument voor een wetenschappelijke levensstijl kan dit niet gebruikt worden. Immers, deze vooronderstelt dat het leven wetenschappelijk benaderbaar en beschrijfbaar is. Dit kan onmogelijk volgen uit de wetenschap zelf. Het is een filosofische en levensbeschouwelijke positie waarvoor geen overtuigende argumenten aan te voeren zijn.

Integendeel. Je zou kunnen stellen dat wetenschap zich moet beperken tot die verschijnselen waarvoor de wetenschappelijke methode ook echt werkt. Dit klinkt als een tautologie, maar is dicht bij de waarheid.

Wetenschappers bestuderen de werkelijkheid zoals deze zich aan ons openbaart met een 'woordenboek' in de hand. Daarin staat alles wat in een beschrijving toegestaan is om voor wetenschappelijk door te mogen gaan. Maar dat bevat geen woorden als 'plan', 'zin', 'ethiek', 'moraal' of 'emotie', en de reikwijdte van deze benadering is beperkt.

Tegmark wil ons doen geloven dat wij rationele wezens zijn, en dat wij meningen moeten veranderen zodra deze niet stroken met de feiten. Een veel te simplistische gedachte, want zo eenvoudig zit een mens gelukkig niet in elkaar. Ik weet zeker dat ook Tegmark de belangrijkste beslissingen in zijn leven niet heeft genomen op basis van wetenschappelijke logica. De mens is niet reduceerbaar tot een logisch denkend object.

Er is geen enkele reden om te denken dat alleen strikte logica tot waarheid kan leiden. Zelfs in de wiskunde is 'waar' niet hetzelfde als 'in principe bereikbaar door logische stappen'. Er zijn ware wiskundige uitspraken die principieel nooit bewezen kunnen worden.

In plaats van de naïeve gedachte dat alleen wetenschap tot waarheid en succes kan leiden, pleit ik voor een completer wereld- en mensbeeld, waarin het bedrijven van wetenschap een voornaam element is, maar waarin ruimte is voor kennis die op andere manieren te verkrijgen is. We leven niet in een wetenschappelijke wereld, en het is niet altijd mogelijk om beslissingen langs wetenschappelijke weg te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden