De mens is geen engel

Wat gebeurt er als de controle faalt? Er komt meer controle. Filosoof Andreas Kinneging vindt dat de grens van die redenering snel bereikt is ¿ zo verliezen we onze vrijheid. Wat is het alternatief? Deugden. Wie die beheerst, heeft geen controleur meer nodig.

Ethische kwesties spelen overal, met steeds dezelfde problemen, dilemma's en vragen. Deze zijn terug te voeren tot één simpel feit: wij zijn geen engelen. Als we dat wél waren zou niemand stelen of bedriegen, laat staan geweld plegen. Iedereen was openhartig en deed niets liever dan de medemens helpen en ten dienste zijn, zichzelf wegcijferend. Wetten waren niet nodig, politie en gevangenissen overbodig. Zelfs voor accountants die de boeken controleren was geen emplooi. Want geen engel komt ooit in de verleiding iets anders dan de volle waarheid te rapporteren.

Wij zijn geen engelen, maar hebben een lichte én een donkere kant. De mens is een moreel ambivalent wezen, ergens tussen engel en duivel in. Maar waar? Alle grote filosofen sinds de Oudheid zijn het eens: de mens is van nature meer geneigd tot het kwade dan tot het goede. Het is stukken makkelijker om egoïstisch te zijn dan altruïstisch. Hebzucht is simpeler dan vrijgevigheid; afgunst op de Porsche van de buren is makkelijker dan hun die auto van harte te gunnen.

Wie denkt: 'dat geldt voor mij niet', moet oppassen. Wees nooit al te overtuigd van je eigen goede inborst. Een gezond wantrouwen jegens onszelf is het begin van alle wijsheid. Wie denkt: 'de mens is goed, de maatschappij maakt hem slecht', moet helemaal oppassen. Dat leidt tot politieke experimenten als in de Sovjet-Unie, onder Mao en in Pol Pots Cambodja. Veel bloedvergieten en de mens is er niets beter van geworden.

Laat iedereen de vrije loop aan zijn kwalijke kant, dan resulteert 'een oorlog van allen tegen allen' en een 'eenzaam, arm, ellendig, beestachtig en kort leven' (Hobbes). Zo bezien was de VVD-verkiezingsleus in de jaren tachtig 'gewoon jezelf zijn' niet erg doordacht. Voor een veilige en welvarende samenleving is het nodig om de donkere zijde van jezelf te beteugelen en de goede aandriften te versterken. De hamvraag is: hoe doe je dat?

Daarover is zo'n beetje alles al gezegd in de Oudheid door waarschijnlijk de twee slimste mensen ooit: Plato en Aristoteles. Volgens hen zijn er maar twee manieren om mensen ordelijk te laten samenleven: doordat ze elkaar in de gaten houden en doordat de mens zichzelf in de gaten houdt en beheerst.

De eerste manier is de externe controle. Onder het motto vertrouwen is goed, controle is beter (toegeschreven aan Stalin én Lenin) controleert de ene mens het doen en laten van de ander die weet dat hij in de gaten wordt gehouden en bij overtreding sancties opgelegd krijgt. De leraar controleert de leerling, de agent de automobilist, de accountant de ondernemer. Toch hapert dit systeem vaak, want de controleur is ook maar een mens. De leraar kan bang zijn voor de leerling, of verliefd op hem. Of te goed van vertrouwen, te druk of te lui.

Wat leren we hieruit? Dat goede externe controle niet vanzelf spreekt. De controleur moet niet bang zijn voor of al te innig zijn met de gecontroleerde, en zeker niet financieel van hem afhankelijk zijn: wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Hij moet altijd een gezond wantrouwen hebben, voldoende tijd nemen en ijverig zijn. Geen sinecure dus. Geen wonder dat het zo vaak fout gaat.

Wat te doen? Het meest voor de hand liggende antwoord is een nieuwe, hogere controleur installeren, die nagaat of de controleur zijn werk wel goed doet. Dat moet ook gebeuren, zo houd je druk op de ketel en vergroot je de kans dat de controleurs hun werk goed doen. Tenminste... als de controleurs van de controleurs hún werk goed doen! En dat is allerminst zeker. Want ook zij zijn mensen en geen engelen.

Wederom rijst de vraag: wat te doen? Nog een laag van controleurs erboven plaatsen? Dat is wat er doorgaans gebeurt. Gaat het ergens mis, dan wordt een nieuwe autoriteit of raad in het leven geroepen, met de nodige bevoegdheden om toe te zien op de controleurs van de controleurs. Soms helpt dat. Maar het probleem lost het niet op. Want de mens is geen engel en daarom zal het ook op dit niveau weer vaak fout gaan. En er komt hoog op de controleladder vaak een probleem bij: de controleurs staan te ver van de werkvloer af, waardoor inzicht in hoe de praktijk werkt, ontbreekt. Abstracte, theoretische opvattingen overheersen, die klinken logisch maar werken in de praktijk niet. Daardoor gaat het pas goed fout.

Aan het stapelen van controle-instantie op controle-instantie zit een grens en die wordt tamelijk snel bereikt. Overschrijd je die, dan schep je chaos. Bovendien ondermijn je de vrijheid. The buck has to stop somewhere.

Er is altijd een hoogste controleur die zelf niet meer gecontroleerd wordt¿ en ook dat is geen engel, maar iemand behept met zwakheden en dubieuze aandriften. Hoe houd je deze controleur op het rechte pad?

Dat is moeilijk. En daarom raakt juist de top vaak het spoor bijster. Enron, Ahold, Parmalat en Madoff zijn recente voorbeelden uit het bedrijfsleven. Maar de fraudes daar zijn nog kinderspel vergeleken met wat de politieke top in veel landen zich permitteert. Daar gaat het vaak om veel zwaardere misdrijven. Dat is niet zo vreemd, want de macht van de politieke top is veelal groter dan die van de bedrijfstop, en dus is ook de mogelijkheid van controle geringer. Vandaar dat het wangedrag in de politiek ernstiger is dan in het bedrijfsleven.

Dat is van alle tijden. En dus wordt er al heel lang nagedacht over de vraag hoe je een moreel hoogstaande top waarborgt. Eén antwoord is: verdeel de macht over verschillende, van elkaar onafhankelijke gelijkwaardige organen, bemand door verschillende mensen die tot taak hebben elkaar in de gaten te houden. Dit staat bekend als het systeem van machtenscheiding en checks en balances.

Is dat de vervolmaking van het maatschappelijk controle-bouwwerk? Helaas, nee. Want het blijkt heel moeilijk te realiseren. In geen enkele Europese staat werkt het naar behoren. In theorie controleert het parlement de regering, maar in de praktijk is het parlement zo afhankelijk van de regering dat daar al jaren weinig van terecht komt, ook in Nederland. In de VS heeft het parlement wel zijn onafhankelijkheid tegenover de regering behouden, maar daar is het weer de rechter die zoveel macht naar zich heeft toegetrokken dat soms wordt gezegd dat Amerika van een rechtsstaat is veranderd in een rechtersstaat. En dan hebben we het nog over delen van de wereld waar het systeem vrij goed werkt. Elders vind je de machtenscheiding, hoe fraai ook in de grondwet vastgesteld, helemaal niet terug in de politieke werkelijkheid. Waardoor de top ongestoord zijn gang kan gaan.

Dat geldt ook voor het bedrijfsleven. Het is makkelijk om te zeggen dat de Raad van Commissarissen of de Raad van Toezicht een check is op de Raad van Bestuur, maar in de praktijk valt dat vaak, door alle zojuist al besproken menselijke tekortkomingen, vies tegen.

Externe controle is, kortom, noodzakelijk, maar niet voldoende. We moeten dus op zoek naar een andere methode om fatsoen in de top te bewerkstelligen.

Tot op heden is er maar één bedacht: de controle van de mens over zichzelf of, preciezer, over zijn eigen zwakheden en dubieuze aandriften. Je zou dit interne controle kunnen noemen. Van essentiële betekenis daarbij zijn wat Plato en Aristoteles aretai ¿ deugden ¿ noemden, 'morele kwaliteiten' van het individu.

Moed is zo'n kwaliteit. Die is nodig om angst onder controle te houden. Angst die ervoor zorgt dat we niet doen wat we eigenlijk zouden moeten doen, zoals iemand met macht vertellen dat zijn boekhouding niet deugt.

Zelfbeheersing maakt dat je weerstand kunt bieden aan verleidingen, waar het leven vol van zit, zeker dat aan de top ¿ geld, macht en seks. Als je weinig zelfbeheersing hebt raak je heel snel op het verkeerde pad. Denk aan Madoff, DSK, Berlusconi. Maar denk vooral ook aan de Madoff, DSK en Berlusconi in jezelf.

Rechtschapenheid is de laatste deugd die ik hier noem, tegenwoordig bekend als integriteit. Wie rechtschapen of integer is, steelt niet, liegt niet en bedriegt niet. Hij is eerlijk en betrouwbaar.

Stel nu dat de top van een staat of van een bedrijf bestaat uit louter moedige en integere mensen met grote zelfbeheersing. Gebeurt er aan de top dan iets wat het daglicht niet kan verdragen? Nee. En dat zonder externe controle. Die is bij deugdzame mensen overbodig.

Een simpel maar belangrijk inzicht. En niet voor de top alleen maar in elke sector van de maatschappij. Hoe meer deugden, des te plezieriger is het samenleven. En des te vrijer niet te vergeten. Er is immers minder externe controle nodig.

Al is de één er van nature beter in dan de ander, deugden zijn tot op zekere hoogte leerbaar. Oefening baart kunst. Cruciaal is dat de opvoeding er al vroeg aandacht aan besteedt, door deugden te eren en te belonen en ondeugden te bestraffen. Zodat ze worden geïnternaliseerd en zo deel van onze persoonlijkheid. Ook onder volwassenen verdienen ze aandacht, in de professionele opleiding en in het bedrijfsethos van de organisatie. Wezenlijk daarbij is dat de leiding deugden serieus neemt. Anders wordt het niks.

Perfecte deugd is voor de mens natuurlijk niet weggelegd, leugen en bedrog verdwijnen niet. Maar we zijn niet willoos overgeleverd aan onze zwakten en dubieuze aandriften. Het hoogst haalbare is een maatschappij die de deugden koestert en het onvermijdelijke tekort eraan opvangt door externe controles, maar wel zo weinig mogelijk: een oerwoud van controles is een totalitaire nachtmerrie.

Als we dit in de gaten blijven houden, dan komt het wel goed met ons. Min of meer althans. Want het blijft doormodderen. Wij mensen zijn nu eenmaal geen engelen.

Andreas Kinneging is hoogleraar rechtsfilosofie in Leiden. Dit is de (bekorte) lezing die hij hield voor de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants. De volledige tekst staat op www.nivra.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden