Interview

De mens heeft niets te zoeken op de Noordpool

Spitsbergen. De Hollandse of Mauritiusbaai.Beeld Louwrens Hacquebord/Ben Bekooy

Alleen met een lage olieprijs blijven schoonheid en natuur van het noordpoolgebied behouden. Louwrens Hacquebord, onderzoeker en poolreiziger, is niet optimistisch.

Zodra de exploitatie van gas en olie lonend wordt, zijn uitputting, milieurampen en vernietiging van het Arctische gebied bijna niet uit te sluiten. Volgens Louwrens Hacquebord, emeritus hoogleraar Arctische en Antarctische wetenschappen, heeft de mensheid niets in de poolgebieden te zoeken.

Hacquebord is oud-directeur en oprichter van het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen. Dertig jaar lang deed hij onderzoek naar de exploitatie van de poolgebieden. Zijn bevindingen en ervaringen, neergelegd in het boek 'Wildernis, woongebied en wingewest' stemmen droevig. Het is een litanie van overexploitatie, uitroeiing van walvis, vinvis, walrus, rendier, muskusos en zeehond, vervuiling en ja, ook van ontberingen.

Misère die volgens Hacquebord te 'danken' is aan pure hebzucht. "Zolang de poolgebieden uitsluitend worden gebruikt en bewoond door inheemse volkeren gaat het goed en is er meestal sprake van een evenwicht." Maar zodra mensen uit de gematigde streken ze als wingewesten gaan zien, gaat het mis. "We brengen vaak narigheid; dat heeft de geschiedenis wel geleerd. Dat begon al met de walvisvaarders, zo'n 400 jaar geleden. Ook de Nederlandse, want die deden net zo hard mee."

300 walvissen
Gelokt door de hoge olieprijzen (toen lijn-, kool-, raapzaad- en hennepolie) trokken begin negentiende eeuw Engelse en Nederlandse compagnieën naar de Noordpool om er op Spitsbergen walvistraan te winnen. De twee handelsondernemingen (de Nederlandse heette verwarrend genoeg de Noordse Compagnie) maakten prijs- en vangstafspraken om zo de traanprijs hoog te houden.

Per jaar werden er daardoor slechts 300 walvissen gevangen, een aantal dat volgens Hacquebord duurzaam kan worden genoemd, omdat het de natuurlijke aanwas niet overschreed.

Duurzaam en heroïsch. Ondergebracht in tochtige tenten en hutjes en omgeven met de onbeschrijflijke stank van rottend vlees, traan én zichzelf, trotseerden die eerste vaarders ijzige regens en afstervende tenen. Menigeen stierf een gruwelijke scheurbuikdood.

Spitsbergen. Russische steenkoolwinning.Beeld Louwrens Hacquebord/Ben Bekooy

"Zelfs bij onze eigen eerste expeditie naar deze Nederlandse nederzetting, Smeerenburg, ging het nog behoorlijk mis", vertelt de kenner van het Arctische gebied glimlachend. "We wisten dertig jaar geleden wel dat het koud zou zijn, maar waren de regen vergeten. Binnen een dag waren de donzen jassen en slaapzakken klam en koud en ze zijn dat, net als wijzelf, vijf weken gebleven. Aanvankelijk waste ik me nog, maar na twee weken ben ik daar ook maar mee opgehouden. Dus ook wij stonken. In het vliegtuig terug werd geklaagd. Ons voedsel, noodrantsoenen van het leger, leidde steevast tot diarree of vreselijke verstopping.'

Uitgeroeid
De prijsafspraken van de compagnieën verliepen en daarmee werd de walvis vogelvrij. Tussen 1669 en 1800 werden door Europese walvisvaarders alleen al in de wateren rond Spitsbergen 104.000 walvissen gedood. Ook elders in het noordpoolgebied werd de ene walvis na de andere aan de harpoen gespietst. Hacquebord: "De walvis werd uitgeroeid".

Traan bleef gewild, en voor hun ivoor werden walrussen rond Spitsbergen en Nova Zembla aantrekkelijk. Op grond van zijn onderzoek schat Hacquebord dat de walrusjagers - aanvankelijk Russen en wat later Noren - 20.000 tot 25.000 walrussen slachtten. "En daarmee waren ook de walrussen op. Ook rendieren, poolvossen, ijsberen, zeehonden en beloega's werden fel bejaagd", zegt Hacquebord. "En toen delen van het noordpoolgebied leeg waren, verlegden de Noren hun activiteiten naar het zuidpoolgebied. Hier moesten vooral de vinvissen het ontgelden. Tienduizenden zijn er gedood. Hele populaties werden uitgeroeid."

Uitroeiing was niet eens het enige probleem van de exploitatie van poolgebieden, zo zag Hacquebord. De vervuiling was en is aanzienlijk. De bodem is op sommige plekken doordrongen van gemorst traan, waardoor de vegetatie sterk is veranderd, oude roestige leidingen, masten en potten, vervallen onderkomens en scheepswrakken ontsieren het landschap. De steenkoolwinning op de Noordpool die na uitputting van de 'dierlijke rijkdom' in de twintigste eeuw volgde, laat het maagdelijk witte landschap zwart, beroet en vergeven van oud ijzer achter. Veel misère en weinig gewin.

Want de Rotterdamse investeerders die begin 20ste eeuw op Spitsbergen een steenkoolmijn wilden aanleggen, moesten door tegenslagen met bijvoorbeeld de afvoer van de steenkool zoveel investeren - er moest een nieuwe mijn worden aangelegd - dat, toen de mijn eindelijk af was, de steenkoolprijzen zo waren gedaald dat winning niet langer rendabel was. De mijn werd aan Rusland verkocht. "Ook dat verloor erop, maar maakte geopolitieke winst", stelt Hacquebord vast.

30 procent
En nu is er dan de dreigende grootschalige exploitatie van olie en gas. Op de Noordpool; de Zuidpool geniet sinds het afsluiten van het 'Antarctisch Verdrag' in 1957 bescherming.

Die Noordpool herbergt volgens schattingen zo'n 30 procent van de nog te ontdekken gasvoorraden en 13 procent van de nog te ontdekken hoeveelheid olie. Eeuwenlang maakten pak- en poolijs de voorraden onbereikbaar, maar nu de klimaatverandering voor smeltende kappen en gletsjers zorgt, lijkt winning tot op de Noordpool mogelijk te worden.

Lijkt, want juist die klimaatverandering maakt winning volgens Hacquebord moeilijker dan ooit tevoren. "Het klimaat, beter gezegd het weer en de ijszeeën zijn onvoorspelbaar. Vroeger wist je waar ijsbergen waren te verwachten en wanneer het zou stormen. Nu niet meer. Multinationals willen dat niet horen. Zij gaan uit van maakbaarheid. Bloedlink. Zo steven je regelrecht op milieurampen af. Het klinkt misschien kinderachtig, maar kijk naar de Titanic. Dat was toch ook een 100 procent veilig, zeewaardig schip?"

Olie- en gaswinning op de Noordpool is volgens de emeritus hoogleraar eigenlijk not done. "De mensheid heeft daar niets te zoeken." Deze waarschuwing lijkt aan dovemansoren gericht. De vijf kuststaten - Verenigde Staten, Rusland, Canada, Groenland en Noorwegen - claimen elk een uitbreiding van hun Exclusieve Economische Zone (EEZ), de zone tot 200 mijl uit de kust. Dit leidt nog niet tot grootschalige booractiviteit. Zolang de olieprijs onder de 100 dollar per vat blijft, is Arctische winning ook binnen de EEZ niet rendabel. De vijf bewegen tot afzien van winning, lijkt Hacquebord een onmogelijke taak. "Rusland is volledig onbetrouwbaar. Je houdt je hart vast. Rampen als die in een zijrivier van de Petsjora waarbij een enorm gebied verontreinigd raakte, zullen zeker weer gebeuren."

Tijdgeest
De recente lage olieprijs geeft volgens Hacquebord de tegenstanders van boringen tijd. Dat stemt Hacquebord tot optimisme. De tijdgeest is goed volgens hem. Al Gore, Hillary Clinton en Obama én organisaties als Greenpeace met boegbeelden als Faiza Oulahsen (de actievoerster van Greenpeace die twee maanden in een Russische cel zat) geven hoop.

"Vergeet niet dat de helft van de voorraden olie en gas in de internationale zone van de Arctische Oceaan te vinden is. Daar heeft de Arctische Raad het voor het zeggen. En juist daarin kan Nederland, ondersteund door natuurorganisaties, een doorslaggevende rol spelen. We zijn als een van de eerste West-Europese en niet direct betrokken landen waarnemend lid van de Arctische Raad. Aan ons om juist nu de wereld ervan te doordringen dat het poolgebied te mooi, te kwetsbaar en te waardevol is om ook maar enig risico te nemen. Ook uit eigenbelang. Aantasting van de poolgebieden heeft enorme gevolgen voor de rest van de wereld. Smeltende ijskappen leiden tot overstromingen, opwarming tot klimaatinstabiliteit en vervuiling tot verlies van biodiversiteit. De Arctische Oceaan is in feite een no-go-area. Aan onze minister van buitenlandse zaken de taak om dat in de Arctische Raad en mogelijk ook binnen de Verenigde Naties aan de orde te stellen. Er is haast. De olieprijs kan zo weer gaan stijgen."

Levertraan

Walvistraan heeft niets te maken met levertraan. Walvistraan werd gewonnen als grondstof voor de zeep- en kaarsenindustrie. Levertraan - de onsmakelijke leverancier van onder meer vitamine A en D - is afkomstig uit de lever van kabeljauw.

Gevaren
Ook de scheepvaart en het toerisme bedreigen volgens Hacquebord het noordpoolgebied. Door de opwarming van de aarde liggen de zeeën boven Rusland en in Canada een aantal maanden per jaar open. De doorgang betekent een veel kortere vaarroute en is daarmee aantrekkelijk. Rampen met olietankers zijn volgens Hacquebord 'een kwestie van tijd'. Het toerisme verstoort de rust in het gebied en leidt onvermijdelijk tot vervuiling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden