Evolutie

De mens deed zijn eerste stapjes misschien wel in Europa

Het Nationaal park Ambosili in Kenia, met op de achtergrond de berg Kilimanjaro.
 Beeld Getty Images
Het Nationaal park Ambosili in Kenia, met op de achtergrond de berg Kilimanjaro.Beeld Getty Images

HOMO SAPIENS Out of Africa klinkt leuk, maar doet de geschiedenis van de moderne mens geen recht, betoogt de Duitse paleontoloog Madelaine Böhme.

Het is wonderlijk hoe botjes die miljoenen jaren onder het zand hebben gerust, wapens worden waarmee wetenschappers elkaar de hersens inslaan. Geen wetenschap waarin het er zo fel aan toe kan gaan als de paleoantropologie, de wetenschap van oorsprong en evolutie van de mens.

Het nieuwe boek van de Duitse paleontoloog Madelaine Böhme, hoogleraar in Tübingen, is geen uitzondering. Maar het is niettemin de moeite waard. Dankzij de samenwerking met twee wetenschapsjournalisten is het een vlot geschreven overzicht geworden van de geschiedenis van Homo sapiens. En het boek geeft een boeiende blik op het werk van wetenschappers die een puzzel van duizend stukjes proberen te maken, terwijl ze maar twee stukjes hebben en niet eens weten of die van dezelfde puzzel zijn.

Lang kwam de wordingsgeschiedenis van de moderne mens kort gezegd hierop neer: enkele miljoenen jaren geleden kwam in Afrika een aapmens uit de boom om op de savanne te leven, waar hij rechtop ging lopen, slimmer werd, en via Europa en Azië de wereld veroverde. Out of Africa, heet het scenario, naar de film.

Twijfels aan Afrika-scenario

Madelaine Böhme behoort tot de groeiende groep van paleoantropologen die twijfelen aan dit scenario. Het lijkt soms op een geopolitieke strijd – alsof de moderne mens geen geboren Afrikaan mág zijn maar per se in Europa moet zijn ontstaan –, maar er zijn inmiddels veel menselijke fossielen gevonden die met dat scenario moeilijk te rijmen zijn.

Een van die fossielen is ‘El Graeco’, de Griek, of officieel Greacopithecus freybergi. Geen mens maar een aapmens, waarvan in Griekenland in 1944 een complete onderkaak werd gevonden. Vinder was Bruno von Freyberg, een geoloog die door de Duitse bezetter in Griekenland was gestationeerd. Böhme maakte zeventig jaar na dato naam met El Graeco, omdat ze wist te bewijzen dat de onderkaak veel ouder was dan Von Freyberg had gedacht. De aapmens liep 7 miljoen jaar geleden al door Griekenland. –

Dat is miljoenen jaren voor de eerste mensachtige opdook. Maar het is ook geruime tijd voordat aapmensen in Afrika ontstonden. En dat maakt de Griek, hoewel maar een aapmens, belangrijk voor de discussie over de ontwikkeling van de mens. Want hij laat zien dat de overgang van aap naar mens (uit de boom komen en op twee benen gaan lopen) geen exclusief Afrikaanse ontwikkeling hoeft te zijn geweest. Sterker: Böhme sluit niet uit dat de overgang van mensaap naar aapmens elders heeft plaatsgevonden, en dat mogelijk aapmensen van Europa naar Afrika zijn getrokken.

Geschiedenis van de mens in een notendop: een aap die uit de boom kwam, op twee benen ging lopen en slim werd. Beeld Koen Verheijden
Geschiedenis van de mens in een notendop: een aap die uit de boom kwam, op twee benen ging lopen en slim werd.Beeld Koen Verheijden

Een van haar argumenten zit in de savanne, waarvoor die vroege aapmens uit de boom is gekomen. Die overgang van leven in de kruin naar leven op de grond is een aannemelijke verklaring voor het feit dat aapmensen, anders dan mensapen, op twee benen liepen. Op de savanne moet je wel. En die overgang is in de anatomie goed te zien, onder meer aan de aanhechting van schedel aan wervelkolom, maar ook aan de ‘duim’ van de voet, die bij de mens naast de andere tenen is komen te liggen en niet meer naar achteren is gericht. Dat loopt beter.

Het merkwaardige, zegt Böhme, is dat die overgang naar het lopen op twee benen zich heeft voltrokken toen er in Afrika nog nauwelijks savanne was. Het reconstrueren van prehistorisch klimaat is een specialiteit van de Duitse hoogleraar, en ze is ervan overtuigd dat Afrika pas op grote schaal van tropisch woud in savanne veranderde nadat de voorouders van de mens het lopen op twee benen al meester waren geworden.

Geen directe lijn tussen El Graeco en moderne Griek

Savannes die de mens aan het lopen hebben gezet waren er echter al wel in Europa en het nabije Oosten. De geschiedenis van de aapmensen en van de latere mensensoorten kan daar begonnen zijn, zegt Böhme, bijvoorbeeld bij de Griek, El Graeco. Maar dat is een veronderstelling die alleen door indirect bewijs wordt ondersteund. Er is in de fossiele resten geen directe lijn te vinden tussen de aapmens El Graeco en de Griek van vandaag.

Tussen de eerste sporen van de vroege aapmens in Europa en de eerste mensachtigen ligt een tijdperk van zo’n 4 miljoen jaar. We weten wat er in die tijd tussen die twee in heeft gezeten: de Australopitheci, letterlijk: zuidelijke apen. Maar resten van Australopitheci zijn uitsluitend gevonden in Afrika, waaronder het vermaarde skelet van ‘Lucy,’ dat veertig jaar geleden werd ontdekt, en dat niet één stukje van de puzzel was, maar een handvol.

Deze schakel tussen de vroege aapmensen en de eerste leden van het geslacht Homo is dus alleen in Afrika te zien, niet in Europa, niet in Azië. In de ontwikkelingslijn van de mens zijn de Australopitheci 2,5 miljoen jaar geleden het stokje langzamerhand gaan overgeven aan het geslacht Homo, de vroege mens. Van dat geslacht zou uiteindelijk maar één soort overblijven: Homo sapiens, de mens met verstand. Maar toen die ten tonele verscheen, 300.000 jaar geleden, leefden er op de wereld ook andere soorten van het geslacht Homo, waaronder de Denisovamens in Azië en de Neanderthaler in Europa.

Die soorten zijn verdwenen; sinds 40.000 jaar is Homo sapiens alleenheerser op de wereld. Maar ze hebben enkele honderdduizenden jaren naast elkaar bestaan. En ze leefden niet langs elkaar; soortoverschrijdend geslachtsverkeer heeft ervoor gezorgd dat genen van de Denisovamens terug te vinden zijn in het DNA van de huidige Aziaten, en dat wij Europeanen nog steeds stukjes Neanderthaler in ons hebben.

Meerdere lijnen moet er zijn geweest

De geschiedenis van de moderne mens is breder dan het dunne lijntje dat Homo sapiens vanuit Afrika trok, wil Böhme zeggen. Er moeten meerdere lijnen zijn geweest, al was het maar omdat klimaat, ecologie, planten- en dierenwereld in Afrika, Europa en Azië in cruciale perioden in de ontstaansgeschiedenis van de mens vergelijkbaar waren. Er zijn tijden geweest dat de continenten dicht tegen elkaar lagen, tijden dat de Middellandse zee droogviel.

Staar je niet blind op Afrika, besluit de Duitse antropoloog, maar kijk naar dat hele grote gebied waar de savanne wachtte op ontdekking door een rechtop lopende mens. Die grote bakermat van de mensheid heeft onder paleoantropologen ook een naam: Savannistan.

en zijn geweest, al was het maar omdat klimaat, ecologie, planten- en dierenwereld in Afrika, Europa en Azië in cruciale perioden in de ontstaansgeschiedenis van de mens vergelijkbaar waren. Er zijn tijden geweest dat de continenten dicht tegen elkaar lagen, tijden dat de Middellandse zee droogviel.

Madelien Böhme, Rüdiger Braun & Florian Breier, Hoe we mensen werden. Een geheel nieuwe kijk op de oorsprong van de mensheid, Uitg. Spectrum, Amsterdam, € 22,50.

Lees ook:

Wieg van de mens stond in de Kalahari

De mens ontwikkelde zich 200.000 jaar geleden in zuidelijk Afrika. Het klimaat dreef hem de wijde wereld in.

De hobbit stierf 50.000 jaar geleden al uit

Onderzoekers vergisten zich in Flores-mens

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden