De meester van de apocalyps

Vier jaar na 'Satanstango' verschijnt nu ook 'De melancholie van het verzet'

Sinds zijn vier jaar geleden vertaalde roman 'Satanstango' is de Hongaar László Krasznahorkai (1954) ook in ons land een bekende schrijver. Nu verschijnt 'De melancholie van het verzet', zijn beroemdste en meest complexe roman uit 1989, waarvoor hij verleden jaar de Man Booker International Prize ontving.

Krasznahorkai breekt dus pas laat door in ons taalgebied, anders dan zijn beide land- en generatiegenotengenoten Peter Esterházy en Peter Nadas, die al vroeg werden vertaald. Vreemd eigenlijk, want Krasznahorkai behoort met de Nobelprijswinnaar Imre Kertész (dit voorjaar gestorven, net als Esterházy) en György Konrád onmiskenbaar tot de belangrijkste Midden-Europese auteurs van de laatste decennia.

'De melancholie van het verzet' speelt zich net als 'Satanstango' zich af in een Hongaarse provincieplaats aan de grens met Roemenië. Het naamloze stadje verkeert in chaos. De bewoners zijn nerveus en in de war, raadselachtige ongelukken en familietragedies vinden plaats, het gonst van de geruchten over een 'naderende catastrofe'.

In het eerste hoofdstuk wordt de stemming als volgt omschreven: "De gebruikelijke orde was uiteengevallen, de vaste gewoonten waren weggevaagd door een onbedwingbaar uitdijende chaos, de toekomst was verrraderlijk geworden, het verleden was niet meer in de herinnering terug te halen en het dagelijkse functioneren der dingen was onberekenbaar."

In prachtige beklemmende scènes weet Krasznahorkai (volgens Susan Sontag de 'Hongaarse meester van de apocalyps') de nerveuze ondergangsstemming tastbaar te maken. Autowrakken, afbrokkelend pleisterwerk, omgevallen bomen, afval en zwerfkatten zijn schering en inslag. Niemand weet precies wat de oorzaak is van de chaos en de angst, al is er sprake van 'rondtrekkende bandieten' en een 'meute vandalen' die aan de rand van de stad bivakkeren. Pas later wordt het onheil concreet in de vorm van een omineus circus, met als belangrijkste attracties een raadselachtige 'hertog met drie ogen' en een reusachtige opgezette walvis - misschien een verwijzing naar het bijbelverhaal van Jona, de 'walvis' en het zondige Nineve. Uiteindelijk breken er toestanden uit die aan oorlog of revolutie doen denken.

'De melancholie van het verzet' kent twee hoofdpersonen. De 'gedegenereerde jongeling' Valuska wordt door bijna iedereen als dwaas en achterlijk beschouwd. Hij is een onuitputtelijke bron van hilariteit voor zijn stadgenoten. Naar eigen zeggen wordt Valuska voortgedreven 'door een soort van permanente innerlijke opdracht'. In een kroeg houdt hij gloedvolle toespraken over 'de deemoedige rol van de mens in het universum'. Slechts een enkeling beseft dat Valuska ook over een buitengewone empathie beschikt en een 'engelachtige' kant heeft, een 'universele goedmoedigheid'. Hij is zowel nar als heilige. Al of niet met opzet geeft Krasznahorkai hem de trekken mee van een beroemd voorbeeld uit de wereldliteratuur: vorst Myskin uit Dostojevski's 'De idioot'.

De andere hoofdfiguur is 'meneer Eszter', Valuska's vriend en mentor, de vroegere directeur van een muziekschool. Eszter, ook al sensibel en fijnzinnig, leeft gescheiden van zijn vrouw en in volstrekte eenzaamheid, geheel overgeleverd aan zijn Bachstudies en pianospel. Zelden verlaat hij zijn woning. Als dit toch eens het geval is, en hij samen met de bezorgde Valuska poolshoogte gaat nemen bij het circus, leidt dit tot een van de mooiste en ontroerendste hoofdstukken uit de roman.

Valuska en Eszter staan voor het goede en het positieve, voor de hoop op een betere wereld. Gaandeweg wordt steeds duidelijker dat deze roman zich afspeelt op het breukvlak van twee tijdperken: tussen apocalyps en vernieuwing, tussen wanorde en ideaal of utopie. Een van de figuren, de vrouw van Eszter, ziet zelfs een 'totaal ander, beloftevol en overweldigend nieuw tijdperk' in het verschiet. Al is het enigszins cynisch dat uitgerekend mevrouw Eszter, als ze uiteindelijk na hevig intrigeren macht krijgt in het stadje, misbruik gaat maken van haar pas verworven positie.

Je kunt 'De melancholie van het verzet' op diverse manieren lezen. Bijvoorbeeld als een zwarte parabel op de situatie in Oost-Europa - de roman verscheen in het jaar van de politieke ommekeer. Maar ook als spannende (en soms zeer humoristische) groteske over een vegeterende gemeenschap, als een 'Eindspel' à la Beckett. En de derde mogelijkheid is misschien niet eens de slechtste: de mens heeft principieel behoefte aan transcendentie, aan hoop en zingeving, al weet niemand waartoe dit leidt en doemen er na een verandering onwillekeurig weer nieuwe problemen op.

Imre Kertész rekende 'De melancholie van het verzet' tot zijn lievelingsromans, een mengeling volgens hem van Kafka, Thomas Bernhard en Beckett. Zijn woorden zijn te mooi om ze hier niet te citeren: "Ik lees Krasznahorkai's boek en sta bij een draaikolk. Na kort aarzelen spring ik erin - meteen pakt hij me, sleurt me mee, laat me niet meer los. Als ik Krasznahorkai's boek lees merk ik meteen dat ik het niet met dit of met een bepaald boek te doen heb, maar met het geheel - zoals altijd bij grote schrijvers."

Die kolkwerking is zeker ook een gevolg van Krasznahorkai's stijl. Hij schrijft hartstochtelijk en met pathos in lange en soms ellenlange zinnen, volgestopt met honderden details, subtiele verwijzingen en ironische zijpaden - alsof ook het schrijven en de literatuur een mogelijkheid is om weerstand te bieden, protest aan te tekenen tegen de chaos. Aanvankelijk moet je even wennen aan die stijl, langzaam lezen is het devies. Maar als lezer word je rijkelijk beloond.

Voor een vertaler is dit boek een krachttoer. Mari Alföldy heeft eerder al veel eer ingelegd met haar vernederlandsing van 'Satanstango', maar dit keer heeft ze zichzelf nog overtroffen. Wat een geweldige prestatie. Ook aan haar is het te danken dat 'De melancholie van het verzet' zo'n verpletterende indruk maakt.

László Krasznahorkai: De melancholie van het verzet. Vert. Mari Alföldy. De Wereldbibliotheek; 416 blz. euro 24,99

Mari Alföldy overtreft zichzelf met haar vertaling; een geweldige prestatie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden