De mars op de Poolse salon

Massaal gaan ze morgen naar Warschau, de boeren, de arbeiders en de mijnwerkers om het vertrek van de regering te eisen. Een verbod lappen ze aan hun laars. Het moet de grote dag worden van boerenleider Andrzej Lepper. De paria van de Poolse politiek is de laatste jaren de Warschause salons binnengemarcheerd met een duidelijk boodschap: Polen moet trots zijn, niet wijken voor Brussel en daarom Andrzej Lepper tot president kiezen.

De boerenkiel en de zeis zijn ingeruild voor een donker pak en een zaktelefoon. Gebleven is de gebalde vuist waarmee Lepper de gevestigde orde te lijf gaat. Zijn vakbond, Samoobrona, (zelfverdediging) is het nieuwe Solidariteit: ,,Wij willen het ethos realiseren waar zij het toen, in 1980, over hadden en dat zij geheel hebben verknoeid.'' Polen maakte eerder dit jaar al kennis met het ethos van Samoobrona. Boze boeren legden het land plat door middel van wegblokkades, die spoedig inburgerden als 'lepperiada'. Het voorlopige hoogtepunt van de activiteiten werd in augustus bereikt, toen 83 politieagenten in het ziekenhuis belandden. ,,Als je de zaak niet aan de onderhandelingstafel kunt regelen, omdat de regering je alleen bedondert, heb je geen andere keuze dan blokkades, protesten en manifestaties'', vat Lepper samen.

Bij de lepperiada van vandaag gaat het niet langer om de garantieprijs voor graan. Regering en parlement moeten oprotten. ,,Deze regering is anti-Pools, anti-boeren en anti-humaan.'' De kop van jut is minister van financieën Leszek Balcerowicz, de auteur van de schoktherapie die in 1990 van Polen een markteconomie maakte. ,,Als het om propaganda gaat is die Balcerowicz nog erger dan Goebbels. De nazi's gaven de mensen tenminste werk en eten.'' De harde taal legt Lepper geen windeieren. ,,We hebben de steun van de samenleving.'' De opiniepeilingen geven hem gelijk: 96 procent van de Polen toonde begrip voor de boerenprotesten en 52 procent steunde de blokkades van de wegen. Lepper heeft zich bij de vijf populairste politici van het land geschaard.

Solidariteit wacht met angst op de mars op Warschau van morgen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen? Jan Nowak-Jezoranski, jarenlang de stem van de Poolse afdeling van Radio Free Europe, noemde Polen onlangs een paradox. Hoe kan het dat Polen de mensen die het meest hebben bijgedragen aan het nieuwe Polen - bijvoorbeeld Balcerowicz - nu zo hard afstraft? Hoe kan het dat het katholieke Polen dat massaal uitloopt voor de paus, even massaal stemt op de voormalige communisten? Hoe kan het dat steeds meer Polen menen dat het slecht gaat met het land, terwijl het land objectief zoveel rijker is geworden? Hoe kan het dat de Polen die zo trots zijn op hun Europese identiteit, steeds afkeurender staan ten opzicht van de Europese Unie?

De verklaring voor Leppers populariteit ligt in het feit dat hij meer dan enig ander politicus de tegenstrijdigheden van het post-communistische Polen met elkaar weet te rijmen. Polen heeft het kapitalisme omhelsd, zonder het communisme los te laten en dus staat Lepper klaar met zijn 'derde weg'. ,,Geen communisme, geen kapitalisme, maar een derde weg, waarbij de mens, het gezin en het werk voorop staan, waarover de paus, Jacques Chirac en Schröder spreken.''

Achter de westers klinkende façade gaan ogenschijnlijk tegenstrijdige ideeën schuil. ,,Natuurlijk was het onder het communisme beter'', meent Lepper die dit moeiteloos combineert met de door nationalistisch rechts gehuldigde stelling dat het compromis tussen Solidariteit en de communisten in 1989 oorzaak van alle ellende is: ,,Voor mij is de ronde tafel een tafel van nationaal verraad. Ik ben een gelovig en praktiserend katholiek'', aldus Lepper, maar de clerus ,,moet ophouden de samenleving te belazeren.''

Leppers boodschap is simpel: ,,Polen hoeft zich nergens voor te schamen.'' Daarmee raakt hij een gevoelige snaar bij zijn landgenoten, die zich nog altijd tweederangs Europeanen voelen. Hij kent geen schaamte voor het communistische verleden: ,,Ik sta niet toe dat die sukkels van de Verkiezingsactie Solidariteit nu zeggen dat in die 45 jaar communisme Polen totaal verwoest is. Polen is in die tijd een productiesupermacht geworden.'' Hij kent ook geen schaamte voor de nationale traditie 'God, gezin en vaderland': ,,Er moet een echte pro-gezinspolitiek komen.'' En zegt hij: ,,Ik ben een echte patriot.'' En Lepper kent vooral geen schaamte ten opzichte van het buitenland. ,,Onze landbouwproductie behoort tot de wereldtop, net als onze industrie. Wij kunnen trots zijn op onszelf. Wij hebben geen enkele reden tot complexen.''

Tot nu toe zijn het de voormalige communisten die de tegenstrijdige gevoelens van de Polen handig wisten om te zetten in politiek gewin. De post-communistische SLD stevent gestaag af op een absolute meerderheid in het parlement en steunt Lepper in diens poging nieuwe verkiezingen af te dwingen. De SLD-vakbond OPZZ marcheert morgen zij aan zij met Samoobrona. De ambities van de boerenleider reiken echter verder dan de rol van breekijzer voor de gevestigde oppositie, die volgens hem net zo erg is als de huidige regering. ,,De politiek van de vorige regering (van ex-communisten) was dezelfde als die van de huidige.'' Walesa of Kwasniewski, het is volgens Lepper lood om oud ijzer: ,,Beiden hebben niets voor de mensen gedaan.''

Daarmee sluit hij aan bij wat in de samenleving leeft. Solidariteit heeft in de ogen van veel Polen haar morele overwicht op de ex-communisten verloren met schaamteloze vriendjespolitiek en nauwelijks verholen corruptie. De vijf ingrijpende hervormingen die de regering heeft doorgevoerd hebben vooralsnog alleen voor chaos gezorgd. Ondertussen kan een groot deel van de Polen, vooral op het platteland, met moeite rondkomen.

Terwijl de politiek nog altijd verdeeld is volgens de barricades die tien jaar geleden al werden gelegd, tekent zich in de samenleving een heel andere tegenstelling af: de winnaars versus de verliezers van het nieuwe kapitalisme. ,,Tachtig procent van de bevolking heeft niet eens het sociale minimum'', dreunt Lepper op, ,,Dertig procent leeft in armoede.'' En: ,,Het land wordt uitverkocht en de regering voert blind de bevelen uit van de Wereldbank, de EU en het IMF. Dat is verraad van de nationale zaak.''

In de onderhandelingen over het lidmaatschap van de Europese Unie moet Polen keihard zijn. ,,Ik wil de Unie wel in, maar alleen als partner, niet als het arme broertje.'' Dat de landbouw een van de grootste struikelblokken vormt is de schuld van Brussel. ,,De enorme potentie van de Poolse landbouw is het grootste probleem. Ze doen er alles aan om onze productie te verminderen, zodat we geen concurrenten voor ze zijn.'' Dan de arbeidsproductiviteit ,,een kwart van de bevolking levert ongeveer zes procent van het bruto nationale product.'' Dat de verouderde en versnipperde landbouw een probleem zou kunnen zijn is ,,een leugen''. ,,Het is niet waar dat Polen twee miljoen boeren telt. Er zijn er nog geen miljoen boerenbedrijven. Slechts 9,5 procent van de werkende Poolse bevolking werkt in de landbouw. Er is hier helemaal geen probleem.''

Problemen met Brussel zijn er inderdaad niet, als de EU maar over de brug komt met extra miljarden aan rechtstreekse subsidies voor de Poolse boeren. Aangezien Brussel daar niet over piekert zal Lepper 'er alles aan doen om de Polen in het referendum tegen Brussel te laten stemmen'.

Maar eerst is Warschau aan de beurt. Een opkomst van zeker honderdduizend mensen verwachten de organisatoren. Deze mars moet het begin worden van een 'Nationaal Volksfront' dat Lepper aan de macht moet helpen. Zo ver is het echter nog niet. Voorlopig zaait hij onrust en weet hij wat elke boer weet: 'God beslist wanneer we kunnen oogsten.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden