De mantelzorg gezien door Indiase ogen

Waarom trekken antropologen eigenlijk altijd naar de andere kant van de aardbol? Welbeschouwd is Nederland best een exotische standplaats.

Dat ondervindt de Indiase antropologe Kamala Ganesh: ,,In Nederland heeft de staat veel zorgtaken van de familie overgenomen, dat zie je bijna nergens.'' Ganesh doet onderzoek naar informele zorg voor Nederlandse ouderen. Dagopvang, thuis- en mantelzorg, gezien door door Indiase ogen.

,,Het eerste dat me opviel toen ik Nederland aankwam was dat geweldige bewustzijn van tijd dat iedereen hier heeft'', vertelt Kamala Ganesh. ,,Bij jonge mensen begrijp ik dat wel, maar ik kan me niet goed voorstellen dat oude mensen ook propvolle agenda's hebben.'' Maar de ouderen die ze interviewde kwamen op de minuut op tijd en wilden ook graag weer op tijd vertrekken. Ganesh: ,,Dat legde een zware druk op mij, want ze verwachten eveneens dat ik binnen die tijd al mijn vragen heb gesteld.''

Toen de Indiase in haar eigen land onderzoek deed, voerde ze vele lange gesprekken in een huiselijke omgeving - je blijft bij iemand logeren en praat ook eens met familie en vrienden van de geïnterviewde. ,,Dat gaat daar gemakkelijker. Mensen zijn veel guller met hun tijd.'' In Nederland werkt dat niet. Het interview moest kort, want gesprekken van vier uur, daarvoor schrikken veel mensen terug.

Sinds enkele maanden verdiept Kamala Ganesh zich in de Nederlandse samenleving. Zij is verbonden aan het IIAS, het International Institute voor Asian Studies in Leiden. Normaliter werkt de associate professor aan de universiteit van Bombay.

Ganesh begon ooit met een journalistieke graad, maar wilde graag in dienst van iets schrijven. ,,Ik kon wel schrijven, maar ik wist niet waarover ik moest schrijven. Je zoekt iets wat je leven zin geeft en in mijn geval was dat gender. Opgroeiend in de jaren '70 in India was het vrijwel onmogelijk om níet in gender geinteresseerd te zijn. Op de universiteit las ik Betty Friedan en Simone de Beauvoir en betrok ik hun ideeën op de situatie van vrouwen in mijn land.''

In haar proefschrift koppelde Ganesh het vrouwenthema aan het Indiase kaste-vraagstuk. Vrouwen hebben haar sindsdien niet meer losgelaten. De mensen die ze in Nederland bestudeert, zijn thuiswonende bejaarden en dat zijn vaak vrouwen.

Nadat ze zich door de wirwar van ouderdomsuitkeringen en pensioenen heen had gewerkt, inventariseerde Ganesh de voorzieningen voor zelfstandig wonende bejaarden. En op wie kunnen ouderen terugvallen, als ze het niet meer alleen redden? Op familieleden, of op anderen?

Ganesh: ,,De formele zorg ligt in handen van de overheid, mensen krijgen een AOW-uitkering. Maar niemand is verantwoordelijk voor de informele zorg - hulp met eten koken, aankleden, enzovoort.'' Ouderen die thuis wonen, zijn afhankelijk van mantelzorg: vrienden, buren, familieleden en thuiszorginstellingen.

,,De staat is jarenlang erg op de voorgrond getreden, drong zelfs tot in familierelaties door'', vindt Ganesh. ,,In het naoorlogse Nederland werden individuen 'bevrijd' van de knellende familiebanden. De zorg voor ouderen kwam in handen van de staat, zodat zowel kinderen als ouders hun handen vrij hadden. Nog steeds hebben ze hun handen vrij, terwijl ouderen nu veel meer behoefte aan hulp hebben.'' Maar het tij begint te keren, vindt Ganesh. ,,Men hoopte misschien dat het familieverband terrein zou herwinnen, maar er is daarvoor te veel veranderd. Zoals vroeger zal het nooit meer worden.''

Om tegemoet te komen aan de zorgbehoefte, kwam men met allerlei vondsten, waarover de Indiase onderzoekster haar verbazing moeilijk kan verbergen.

,,Je ziet vaak dat ouderen een alarm om hun nek dragen, bij wijze van halsketting. Tafeltje dekje zorgt ervoor dat bejaarden die zelfstandig wonen, niet dagelijks achter het gasfornuis hoeven te kruipen. De thuiszorg grijpt in als ze anderszins hulp nodig hebben.''

Aardig in theorie. Maar de praktijk toont dat de thuiszorg vaak tekort schiet en dat ouderen niet in staat blijken hun sociale netwerk te onderhouden. In Ganesh' verhaal klinkt dan ook zorg door voor het sociale isolement van ouderen.

Een van de in het oog springendste gevolgen van de afbraak van de verzorgingsstaat is het fenomeen wachtlijst. ,,Het lijkt in Nederland normaal dat hulpbehoevende ouderen maanden moeten wachten voor een plekje in een verzorgingshuis. Of zelfs maar voor ondersteuning vanuit een van de thuiszorginstellingen.''

,,Een hoogbejaarde vrouw, die ik onlangs sprak, kreeg van de thuiszorg alleen hulp voor het wassen van haar rug: de instanties vonden dat ze best de voorkant van haar lichaam zelf nog kon wassen.'' Keer op keer hoorde Ganesh de klacht dat ouderen naar de maatstaven van de sociale instanties niet gehandicapt genoeg waren. Pas als je écht niet meer kunt lopen, wordt je hulpvraag serieus genomen.

Zelfstandig wonenden bleken moeilijk bereikbaar, temeer omdat de thuiszorginstelling geen namen aan Ganesh wilde geven. Na een oproep in de krant kwamen de eerste reacties.

Ganesh: ,,Maar in deze zelfselectie zaten vooral mensen die het wel interessant vonden om eens met een Indiase wetenschapper te praten. Nieuwsgierige types. Terwijl het juist níet om mij ging.''

Langs dagopvangcentra, buurthuizen en bingo-avonden ging ze verder, tot ze een redelijk evenwichtige respons had. Zo moeilijk de eerste aanloop was, zo vlot verliepen de gesprekken. Het viel haar op dat het leek of de mensen al weken tevoren hadden bedacht wat ze wilden zeggen.

Op de resultaten van het onderzoek moeten de Nederlandse antropologen nog even wachten: in de loop van 2000 wordt er voor hen een workshop georganiseerd. Dan zullen de gaten in de sociale netwerken aan het licht komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden