De man met de hamer

De Griekse dirigent Teodor Currentzis komt met zijn Russische orkest MusicAeterna naar Nederland. Op papier belooft dat een hoogtepunt op de concertagenda te worden. Wie is deze muzikale onruststoker? Een profiel.

Kun je nog een enfant terrible zijn als je 43 jaar oud bent? Absoluut. Het is niet de eerste grens die Teodor Currentzis in zijn onstuimige leven heeft opgerekt. Want begrenzing, daaraan heeft de Griekse dirigent, die zijn domicilie in het Russische Oeral-gebergte heeft, een broertje dood.

Alleen al het feit dat hij de muzikale wereld op zijn kop zet met het ietwat saaie en onwaarschijnlijke stadje Perm als uitvalsbasis spreekt boekdelen. Maar vergis u niet, want vanuit het Opera- en Ballettheater van Perm begon ooit de carrière van dat andere authentieke genie: Sergei Diaghilev, oprichter van Les Ballets Russes, en opdrachtgever voor al die schitterende balletmuziek van Stravinsky. In de originele dankbetuigingen van bijna alle cd's van Currentzis staat Diaghilev dan ook steeds prominent genoemd.

De gouverneur van Perm kwam in 2011 met een uitnodiging voor Currentzis. Er hoorde een zak geld bij en uitstekende condities, maar Currentzis wilde alleen als chef naar het operatheater komen als hij zijn eigen orkest uit het Siberische Novosibirsk - door hem in 2004 als eerste authentieke orkest in Rusland opgericht - kon meenemen. Dat mocht, en vanuit Perm verovert de Griek nu met zijn jonge, gretige musici de wereld. Deze week treedt Currentzis met dit MusicAeterna-orkest en violiste Patricia Kopatsjinskaja op in de Rotterdamse Doelen en het Utrechtse TivoliVredenburg, als onderdeel van een Europese tournee.

Naar aanleiding van die concerten was afgelopen weekend voor deze krant een interview met Currentzis in Keulen gepland. Dat kon helaas niet doorgaan omdat de binnenstad van Keulen door de politie hermetisch was afgesloten vanwege de rellen die volgden op een demonstratie van de Pegida-beweging. Uitermate vervelend natuurlijk, maar die explosieve sfeer past ook wel weer bij Currentzis.

Hoe moet je vat krijgen op deze dirigent - opgeleid in Sint Petersburg bij de legendarische Ilja Moesin - die overal met jongenslef verkondigt dat hij de klassieke muziek gaat redden? Die de suffe mainstream manier van muziekmaken afdoet als seks met condoom, en het huidige concertleven denigrerend karakteriseert als een burgerlijk ritueel waarin de extase ontbreekt? Hoe duid je zo'n schijnbaar ongeleid projectiel?

Rake klappen

Allereerst natuurlijk door te luisteren naar de projecten die hij dirigeert. Bij het ondergaan van zijn complete opnamen van Mozart-opera's (bij Sony verschenen 'Le nozze di Figaro' en 'Così fan tutte', later dit jaar volgt nog 'Don Giovanni'), valt je mond soms open van verbazing. Het is dezelfde sensatie die je voelde toen Nikolaus Harnoncourt ruim dertig jaar geleden de symfonieën van Mozart onder handen nam met het Concertgebouworkest. Currentzis dartelt en racet met het grootste gemak door de partituren. Hij deelt links en rechts rake klappen uit, accelereert, trapt soms abrupt op de rem, dreigt uit de bocht te vliegen maar snelt vervolgens met doodsverachting op de volgende gevaarlijke bocht af.

De dirigent ziet dit als een verplichting aan de componist. Die wilde volgens hem niet dat het publiek beleefd in zijn zetel zittend naar de muziek luistert en voor zich uit murmelt: 'Oh, wat mooi en lekker. Dat doet helemaal geen pijn.' Er moet een rigoureus andere benadering komen, zegt de dirigent, anders vermoorden we de muziek en de concertpraktijk. "Tijdens elk concert moeten we hoop hebben dat onze gebeden het dak optillen en dat de zon en sterren op ons zullen schijnen." Serieuze retoriek vindt de één, zweverige onzin vindt de ander.

Maar Currentzis' musici - allemaal jonge idealisten zoals hijzelf - hangen aan zijn handen en lippen, volgen hem virtuoos op de millimeter. Dat kan alleen maar als er heel veel repetities zijn geweest, en die eist Currentzis dan ook. Zijn credo: als je alles perfect ingestudeerd hebt, kun je het bij uitvoeringen weer loslaten en samen op een spontane manier muziekmaken. Op die repetities wordt overigens ook gemediteerd, gedanst, er wordt gesproken over politiek, over literatuur en poëzie, en er wordt vaak tot diep in de nacht gediscussieerd daar in Perm. Ja, het heeft commune-achtige trekjes, maar het levert echt iets bijzonders op.

In veel jaarlijstjes van muziekredacteuren wereldwijd stond Currentzis' opname van Stravinsky's 'Le sacre du printemps' hoog genoteerd. En meteen aan het begin van het nieuwe jaar kwam hij met een nieuwe opname van Tsjaikovski's vioolconcert die waarschijnlijk aan het eind van 2016 wederom in vele toptiens zal opduiken.

Darmsnaren

Voor Tsjaikovski zet Currentzis, net als voor zijn Mozart en Rameau, een authentiek instrumentarium in. De strijkers spelen op darmsnaren, net als de soliste. Currentzis houdt van de 'bittere' klank van de darmsnaar, "het ware nederige geluid zo anders dan dat opgepoetste nepgeluid van de moderne viool". Alleen zo kom je volgens hem het dichtst bij de bedoelingen van de componist; seks zonder condoom!

Met violiste Patricia Kopatsjinskaja komt hij tot een uitvoering die bijna elke beschrijving tart. Rauw, tegendraads, lelijk zelfs. Het beeld van Tsjaikovski als suikerzoete romanticus wordt radicaal en geniaal naar de filistijnen geholpen. Bij deze uitvoering geloof je in elke maat dat Currentzis inderdaad de man is die de klassieke muziek eigenhandig kan redden.

Afgelopen zomer werkte de Griek, die onlangs het Russisch staatsburgerschap heeft verworven, samen met de Nederlandse regisseur Johan Simons in de Ruhrtriennale, het Duitse kunstenfestival dat zich afspeelt in het industriële erfgoed van het Ruhrgebied. Samen maakten zij een enscenering van Wagners 'Das Rheingold' die met geen enkele andere te vergelijken was. De productie werd in de Jahrhunderthalle in Bochum een groot publiek succes.

Tijdens de beroemde scène in de smeedse van de Nibelungen schrijft Wagner ritmisch getimmer op aambeelden voor. Dat kwam er, maar Currentzis legde meteen de overige muziek stil en verliet met enkele andere musici het podium om met hamers Wagners ritme op de buizen van de publiekstribunes mee te timmeren. Het gevolg was een enorm pandemonium, het gehamer van de werkende klasse. Onvergetelijk. En Currentzis als man met de hamer - prachtig en toepasselijk beeld.

Rotterdam en Utrecht

Teodor Currentzis en MusicAeterna vanavond in de Doelen en morgen in TivoliVredenburg. Op het programma Symfonie nr. 25 van Mozart (Rotterdam) en de Vijfde van Beethoven (Rotterdam en Utrecht). Violiste Patricia Kopatsjinskaja speelt in Rotterdam Mozarts Vijfde vioolconcert en in Utrecht het Vioolconcert van Beethoven. Opnamen van Currentzis verschenen bij Alpha en Sony.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden