De man kijkt, de vrouw is het spektakel dat bekeken wordt

Harvey Weinstein omarmt actrice Margherita Missoni tijdens een feest in Parijs Beeld Getty Images

Achter de schermen én in de films zelf is het vrouwonvriendelijkheid troef. Het is de vraag of de affaire-Weinstein daar iets aan verandert.

Een machtig filmproducent die zijn macht misbruikt om seks af te dwingen, ‘what’s new?’ tweette schrijver en filmproducent Leon de Winter vorige week in reactie op de ondergang van Harvey Weinstein. De Hollywoodproducent werd in de afgelopen weken door meer dan dertig actrices beschuldigd van seksuele intimidatie en ook verkrachting, wat leidde tot ontslag uit zijn eigen bedrijf en officiële verwijdering uit de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, de organisatie die jaarlijks de Oscars uitreikt. De Franse president Macron zal hem bovendien het Légion d’honneur afnemen dat hem in 2012 werd toegekend, na het succes van het door Weinstein geproduceerde ‘The Artist’.

Inderdaad, een Hollywoodcliché, de seks afdwingende machtige filmproducent. Zo cliché dat het establishment in Hollywood, mannen én vrouwen, al veel langer geruchten over Weinsteins wangedrag tegenover de ‘starlets’ hoorden, maar tot dit najaar weinigen van hen zich genoodzaakt voelden om het publiekelijk te veroordelen. Wel werden er grappen over gemaakt tijdens een Oscar-uitreiking, Weinstein werd geparodieerd in een film van Steven Soderbergh (‘Full Frontal’) - waarin een producent voorkomt die tuk is op massages -, en in 2006 waarschuwde actrice en zangeres Courtney Love in een tv-interview nieuwkomers in Hollywood om niet in te stemmen met een ontmoeting op Weinsteins hotelkamer. Maar al die keren werd er door het publiek eerder om gegniffeld dan dat er iets van verontrusting of verontwaardiging klonk. Oppassen voor Harvey met zijn zak vol geld, dikke buik, en zin in mooie meisjes. What’s new?

Niet meer gebagatelliseerd 

Maar dat is nu dus anders. De verhalen van de tientallen slachtoffers van Weinstein worden niet meer gebagatelliseerd maar ‘gehoord’. De door Alyssa Milano (van de tv-serie ‘Charmed’) gedane oproep aan vrouwen buiten Hollywood om hun ervaringen met intimidatie en misbruik te delen op sociale media is door meer dan een miljoen vrouwen nagevolgd. En ook in Hollywood komen meer verhalen los. Eerdere incidenten in de industrie worden uit filmbiografieën opgediept: Judy Garland die producent Louis B. Mayer ervan beschuldigde haar veelvuldig lastig te vallen. Shirley Temple die toen ze twaalf was en een contract kwam tekenen stuitte op een producent die zijn broek liet zakken. Joan Collins die de rol van Cleopatra aan Elizabeth Taylor verloor omdat ze weigerde te slapen met de studiobaas.

Alyssa Courtney Beeld AFP

De geschiedenis van het misbruik in Hollywood gaat terug tot het schandaal rond acteur Fatty Arbuckle die in de jaren twintig werd beschuldigd van verkrachting van actrice Virginia Rappe. Dat schandaal was een van de aanleidingen tot de installatie van de Hays- code, een vorm van Hollywood-zelfcensuur die ervoor moest zorgen dat de met gangsters en geweld geobsedeerde filmstudio’s zich in de inhoud van de films aan de heersende burgerlijke moraal zouden gaan houden. Films mochten geen verwijzingen meer bevatten naar seksualiteit, homoseksualiteit, rassenvermenging, abortus en drugs. Extreem geweld mocht niet worden uitgebeeld en misdaad moest worden afgestraft. Die Hays code, die pas in 1967 weer werd afgeschaft, zorgde er vooral voor dat Hollywoodfilms kuiser en nog traditioneler werden.

Vraag is of er door deze golf van verklaringen nu wel echt iets gaat veranderen in de door mannen beheerste conservatieve filmindustrie. In het verleden is al vaker aangetoond dat de vrouwonvriendelijke benadering achter de schermen plus het geringe aantal vrouwelijke regisseurs, schrijvers en producenten in de industrie, parallel loopt aan de vrouwonvriendelijke inhoud van de Hollywoodfilms. In de jaren zeventig verschenen invloedrijke studies als Molly Haskells ‘From Reverence to Rape’ en Laura Mulvey’s artikel ‘Visual Pleasure and Narrative Cinema’ waarin betoogd werd dat het kijkplezier in de klassieke Hollywoodfilm is georganiseerd langs de lijn mannelijk/actief en vrouwelijk/passief; de man als held, de vrouw als beloning, zeg maar; de man kijkt, de vrouw is het spektakel dat bekeken wordt.

Passieve wezens 

Vrouwen werden in Hollywoodfilms voornamelijk als passieve wezens afgebeeld, constateerde Haskell in haar standaardwerk waarin ze de representatie van de vrouw in de 20ste eeuwse Hollywoodfilm analyseerde. Ze vervulden stereotype aan mannen gerelateerde rollen: van de vamp in de jaren twintig tot het domme blondje in de jaren vijftig en het te redden slachtoffer van (seksueel) geweld in de jaren zeventig. Laura Mulvey concludeerde dat het maar het beste was om Hollywoods ‘valse’ glamourbeelden geheel overboord te gooien en films te gaan maken over echte, wél handelende vrouwen. Zulke realistische films over echte vrouwen kwamen er ook in de slipstream van de tweede golf, maar erg veel publiek trok die feministische avantgarde niet. De industrie mag dan op mannelijke leest gestoeld zijn, in de bioscoop lieten, en laten, zowel mannen als vrouwen zich graag door die ‘valse’ glamour verleiden.

Sindsdien is er verrassend weinig veranderd. Recente cijfers laten zien dat het aandeel van vrouwen in de filmindustrie nog steeds gering is. Het Geena Davis Institute on Gender in Media (opgericht door Geena Davis ofwel Thelma in ‘Thelma & Louise’) presenteerde enkele jaren terug nieuwe (deels komische) cijfers over de bijrol van vrouwen in de filmindustrie achter én voor de camera.

Kwantitatief onderzoek in elf landen (Nederland was er niet in betrokken, belangrijke filmlanden als VS, India, Frankrijk en Engeland wel) becijferde dat anno 2014 nog slechts 7 procent van de filmregisseurs vrouw is, slechts 20 procent van de scenarioschrijvers is vrouw en slechts 23 procent van de producenten. Voor de camera bleek de positie van vrouwen niet veel sterker. Van de 5800 sprekende personages was 69 procent man, 31 procent vrouw. Slechts 23 procent van de films had een vrouw in de hoofdrol. In massascènes bleek slechts 17 procent van de verzamelde menigte vrouw.

Kantelpunt

Misschien vormt de opstand van de actrices nu wél een kantelpunt, zoals Jenni Konner, samen met Lena Dunham schrijfster van de tv-serie ‘Girls’, in een reactie opmerkte. Allereerst valt op dat niemand de integriteit en geloofwaardigheid van de vrouwen die hun verhaal deden over Weinstein nog in twijfel trekt. Dat zal liggen aan de veelheid en gedetailleerdheid van de verklaringen die er over Weinsteins gedrag werden afgelegd, inclusief de gemengde gevoelens die de actrices over de eigen handelswijze hadden.

Het zal ook het gevolg zijn van het recente tumult rond intimidatie en misbruik in andere bedrijfstakken in Amerika: de rechtszaak tegen Bill Cosby, de door The New York Times ontmaskerde en later ontslagen Fox-presentator Bill O’Reilly, het rumoer rond de ‘grab ’em by the pussy’-uitspraak van de door Hollywood gehate president Trump. En het vloeit voort uit het veranderende klimaat dat ook zichtbaar werd bij eerdere succesvolle protestacties, bijvoorbeeld de Nederlandse actie #zeghet. Het liberale Hollywood blijkt anno 2017 hopeloos ouderwets in macho bedrijfscultuur.

Hotelkamer

Onder de actrices die nu in verschillende media naar buiten treden, zijn er meerderen die hun klacht breder trekken. Actrice en regisseur Sarah Polley (maakster van ‘Away from Her’) schreef in The New York Times over ‘de mannen die je ontmoet als je films maakt’. Ze vertelt daarin niet alleen over Weinstein die haar op zijn hotelkamer voorstelde een speciale relatie te beginnen om haar carrière vooruit te helpen en die ze makkelijk afwees omdat ze toch liever regisseerde dan acteerde. Ze haalt ook herinneringen op aan andere ervaringen op de set waar haar uiterlijk door ‘een zee van mannen’ werd gekeurd, ze voor de grap op schoot werd getrokken, en daarover niet kon klagen omdat ze dan een zeurpiet was of een spelbreker. Hoe haar twijfels over een verkrachtingsscène werden weggewuifd als ‘overgevoelig’. Een Britse actrice, Kate Hardie, schreef in The Guardian over de ‘nudity-clausule’ die ze in haar contract liet opnemen toen ze genoeg had van de plichtmatige blote shots die er iedere film weer moesten komen. De Franse actrice Léa Seydoux klaagde (al vaker) over broeierigheid en onveiligheid op de set tijdens het filmen van seksscènes.

Actrice en televisiemaakster Lena Dunham herinnerde zich vals klinkende kwinkslagen (‘jij bent vast overal voor in in bed’) tijdens productievergaderingen waar ze haar projecten probeerde te slijten. Ze besloot haar eigen weg te gaan buiten Hollywood maar riep in hetzelfde stuk haar mannelijke collega’s op om zich nu wel uit te spreken tegen intimidatie en misbruik.

Te hopen valt dat deze storm niet weer overwaait maar leidt tot een andere industrie die meer ruimte biedt aan vrouwen en aan andere films. Te betwijfelen valt dat ook. Zoals film critica Manohla Dargis noteerde in een vlammend stuk in The New York Times, in Hollywood telt uiteindelijk niet verandering maar alleen het geld.

Lees ook: 'Het is toch juist prachtig als iemand met zoveel macht je lastigvalt?'
Lees ook: 
Het grotere verhaal achter #MeToo is de schaamte achter het zwijgen
Lees ook: 
De focus van de #MeToo-campagne ligt op rijke, veelal witte vrouwen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden