Wetenschap

De man is vader van zijn zonen maar niet van zijn dochters. Hoe flikt de vrouwtjesrondworm dat?

Paars is het DNA van de moeder, het witte bolletje is het DNA van de vader. Beeld Science

Bij de rondworm M. belari is de man vader van zijn zonen maar niet van zijn dochters. Hoe krijgt de vrouw dat voor elkaar?

Op de foto zijn de eerste celdelingen te zien van een embryo van de rondworm Mesorhabditis belari. Paars is het DNA van de moeder, dat zich met iedere celdeling verdubbelt. DNA van de vader is er ook, dat is het witte bolletje. Het komt er niet aan te pas. Het is de eicel binnengedrongen, maar het embryo dat zich gaat ontwikkelen laat pa's DNA links liggen.

Dit embryo wordt een vrouwelijke rondworm. Dat gebeurt in 90 procent van de gevallen. In 10 procent van de bevruchte eicellen wordt pa's DNA wel meegenomen in de celdeling. En dat levert steevast jongetjes op.

Het is een mirakelse variant van seksuele voortplanting. Er vindt bevruchting plaats, het zaad van de man is nodig om de ontwikkeling van het embryo op gang te brengen. Maar dat is het dan ook; in het gros van de gevallen worden zijn genen niet doorgegeven. Het mirakel is al een eeuw bekend, maar Franse onderzoekers hebben nu precies uitgezocht hoe zich voltrekt en hoe het heeft kunnen evolueren. Ze doen verslag in vakblad Science, met bovenstaande foto.

Evolutionaire ramp

De rondworm heeft, net als de mens geslachtschromosomen. Vrouwen hebben een paar van dezelfde, XX genoemd, mannen hebben twee verschillende: XY. Bij het maken van een zaad- of eicel wordt van die ouderlijke letterparen er een meegenomen. Bij de man kan dat X of Y zijn. De Franse onderzoekers zagen tot hun verbazing dat alleen Y-zaad van de rondworm in staat is door te dringen in de eicel.

Dat is recept voor een evolutionaire ramp. Want als je nu een normale samensmelting van zaad- en eicel zou krijgen, zouden er met dat Y-zaad alleen jongens worden geboren. Dan is het met de rondworm snel gedaan. Om dat te voorkomen moet de rondworm deze speciale voortplanting hebben ontwikkeld, waarin het zaad wel mag - en zelfs móet -  binnendringen, maar in 90 procent van de gevallen niet wordt gebruikt. 

Maar als de vrouw dan toch geslaagd is in deze greep naar de seksuele macht, waarom maakt ze dan niet 99 procent dochters? Je hebt mannen nodig, maar 1 zou genoeg zijn als het alleen om sperma gaat. 

Daar hebben de Franse onderzoekers wiskunde op losgelaten. En inderdaad: als je met deze methode van voortplanting evolutionair succes wilt hebben, moet je niet te veel zonen op de wereld zetten. Omdat die zonen er vooral zijn om de genen van hun moeder door te geven, is in het haar belang als haar zonen hun zusters bevruchten en hun zaad niet verspillen buiten de familie. En toch is 1 op de 10 nakomelingen mannelijk. Inderdaad, en dat kan de rondworm zich veroorloven, vermoeden de onderzoekers, omdat er doorgaans weinig vreemd volk in de buurt is.

Lees hier meer over wetenschap.

Lees ook:

Hoe meer we over de natuur weten, hoe minder we snappen

Twee biologen schreven een fascinerend boek over dingen die ze zien maar niet begrijpen: hun ‘ontsnapte’ natuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden