De man die liet zien dat verlangen rivaliteit is

In zijn Amerikaanse woonplaats Stanford is woensdag de Frans-Amerikaanse denker René Girard overleden. Hij werd 91 jaar. Met begrippen als 'mimetische begeerte' en 'het mechanisme van de zondebok' heeft Girard grote invloed gehad op de menswetenschappen, van de sociologie tot de theologie. En op romanschrijvers als J.M. Coetzee en Milan Kundera.

In de late jaren zeventig bekeerde Girard zich tot het katholicisme, een breuk met de atheïstische traditie waarin hij opgroeide als zoon van een museumcurator in Avignon. Even leek het of de jonge Girard ook de kunst in zou gaan, maar in 1947 emigreerde hij naar de VS, waar hij naam zou maken met analyses op de grens van literatuur, sociologie en theologie.

Het eerste boek waarmee Girard opzien baarde, ging over literatuur. In het werk van Dostojevski, Marcel Proust en Cervantes ontdekte hij een patroon dat hij mimetische begeerte noemde. Volgens Girard verlangen we niet naar dingen om die dingen zélf, maar omdat anderen ze ook willen; verlangen is een vorm van rivaliteit. Met de term 'mimetische begeerte' kon je voortaan uitleggen waarom we soms iets willen (een dure auto bijvoorbeeld) alleen maar omdat de buurman het ook heeft. Girard wees er wel op dat te sterke mimetische begeerte kan leiden tot geweld.

Ruim tien jaar later, in 1972, introduceert Girard in 'La Violence et le sacrée' (vertaald als 'God en Geweld') opnieuw een invloedrijk begrip: het mechanisme van de zondebok. Op zeker moment wordt de rivaliteit tussen mensen volgens Girard te drukkend, en wentelt de groep de agressie af op de eenling die toch al een beetje anders is, omdat hij mank loopt bijvoorbeeld, of op een culturele minderheid. Die 'zondebok' krijgt de schuld van de onvrede, en herstelt daardoor de eenheid binnen de groep. Girard zag dat principe overal terug, in het verhaal van Oedipus bijvoorbeeld, maar ook in het verhaal van Kaïn en Abel.

Zes jaar later, in 1978, stelt Girard vast dat er een groot verschil is tussen de Bijbel en de heidense mythologieën die daaraan voorafgaan, zoals de Griekse. Want in de Bijbel ontstaat de gedachte dat de zondebok onschuldig kan zijn, met als apotheose de kruisdood van 'het lam' Jezus.

Volgens Girard-kenner Hans Achterhuis vond de filosoof dat keerpunt in de traditie zo opmerkelijk dat er volgens hem een goddelijke openbaring achter moest zitten, waarop hij zich bekeerde tot het katholicisme. Dat maakte Girard onder filosofen minder populair, zegt Achterhuis. "Veel mensen denken: wat moet je met zo'n katholiek?" Zelf heeft Girard wel eens gezegd dat mensen tegen zijn theorie waren omdat die christelijke en avant-gardistisch tegelijk is. "De avant-garde is anti-christelijk en veel christenen zijn anti-avant-garde. Daarom vertrouwen zelfs christenen mij niet."

Girard schreef bijna dertig boeken. Zijn laatste, over de Duitse denker Carl Von Clausewitz, verscheen in 2007. Hij laat een vrouw, twee zoons, een dochter en negen kleinkinderen achter.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden