De man die de handpers liet knallen

De Groningse kunstenaar Hendrik Werkman (1882-1945) stond lange tijd vooral bekend als verzetsheld. Een tentoonstelling in het Groninger museum en een boek laten zien dat dat stempel verre van volledig is.

Nadat bekend werd dat Hendrik Werkman met negen andere politieke gevangenen op 10 april 1945 gefusilleerd was in Bakkeveen, groeide hij uit tot een symbool: dat van de kunstenaar die tegen de onderdrukking vocht vanwege zijn drang naar artistieke vrijheid. Onterecht, vindt kunsthistoricus Henk van Os. 'Dweperige verzetspathetiek', noemde hij het in 1989. En ook nu, in het voorwoord van het lijvige boek bij de tentoonstelling 'H.N. Werkman, leven en werk', spreekt Van Os de hoop uit dat de pathethiek zal worden vermeden.

De prachtige en grote tentoonstelling in Groningen laat inderdaad zien dat Werkman ook voordat de oorlog uitbrak een bijzonder 'oorspronkelijke' kunstenaar was, die zich niet makkelijk in een hokje liet plaatsen. Hij maakte vooruitstrevende composities met vormen en letters, zoals in zijn tijdschrift Hot Printing, zijn affiches waren ronduit spetterend, en zijn dat nog, en daarnaast kon hij goed dichten en schrijven. Natuurlijk, hij was vanaf 1923 voorzitter van kunstenaarsvereniging 'De Ploeg', waaraan hij tot eind jaren dertig verbonden zou blijven, en werd in 1941 drukker voor de clandestiene uitgeverij 'De Blauwe Schuit'. Maar hij ging vooral, ook binnen die verenigingen, volkomen zijn eigen gang.

Eigen drukkerij

Hendrik Nicolaas Werkman werd geboren in Leens, op het Groninger Hogeland. Op de tentoonstelling illustreert een indrukwekkende verzameling zelfgemaakte boekjes en soldaatjes zijn onbezorgde en creatieve vroege jeugd.

Als Werkman tien is, overlijdt zijn vader, die veearts is, na een ongeluk met zijn koets, het gezin komt in Groningen terecht. Werkman is een 'luie' leerling op school en hij wordt door zijn moeder naar een boekhandel-drukkerij in Sappemeer gestuurd, als bediende. Daar maakt hij kennis met de boeken- en drukkerijwereld, een wereld waarin hij tot het eind van zijn leven actief zou blijven.

Hij trouwt een vrouw uit een gegoede ondernemersfamilie, en begint een drukkerij in Groningen. De zaken gaan aanvankelijk voorspoedig. Speciaal voor 'Drukkerij H.N. Werkman' is een robuust pand gebouwd in de Pelsterstraat, in het centrum van de stad. Maar Werkmans vrouw overlijdt in 1917, de inkomsten dalen, en Werkman moet in 1921 terug naar een kleinere ruimte. Ook daar heeft de drukkerij zo weinig opdrachten, dat Werkman alle tijd heeft om te experimenteren met de pers en in de drukkerij aanwezige materialen. Hij wordt kunstenaar. Kunstenaar met een eigen, zelfontwikkelde techniek.

Hij is een matig schilder - vooral met mensfiguren kan hij slecht uit de voeten - maar zijn composities met de handpers zijn vanaf het begin 'knallend'. Met enige moeite kun je nog letters terugvinden, maar ze gaan altijd op in de grotere compositie. Terecht heeft de handpers een centrale plaats in de tentoonstelling.

'Onderwerpen behoef ik nooit te zoeken die komen zichzelf aanbieden. De goede vorm niet altijd dadelijk en daarom is het goed om vooraf die kleine schetsjes te maken. Anders wordt het te wild', schreef Werkman over zijn methode. Die onderwerpen zijn inderdaad veelzijdig: soms zijn het illustraties bij bekende literaire werken, zoals bij verhalen van Edgar Allen Poe, soms swingende 'muzikale impressies', en soms iets heel alledaags, zoals de draaideur van een postkantoor.

Ook blijft hij tijdschriften maken. In de jaren twintig begint hij The Next Call een 'tijdschrift dat internationaal verkeer onderhoudt met redacties van onderscheidene tijdschriften van de avant-garde', in, vanwege het bewerkelijke drukproces, uiterst kleine oplage. Werkman is uit op internationale contacten, die hij soms ook krijgt.

In 1938 krijgt Willem Sandberg, op dat moment conservator bij het Amsterdamse Stedelijk Museum, zijn werk onder ogen. Sandberg is laaiend enthousiast. Hij bereidt een tentoonstelling voor over Werkman, die pas na diens dood, in 1945, zal plaatsvinden.

In de huidige tentoonstelling is te zien dat Werkman de affiches van Sandberg, en daarmee de Nederlandse vormgeving, ingrijpend heeft beïnvloed. En dat zijn tragische einde een bittere voetnoot is bij zijn verder zo vrijgevochten leven en werk.

HHHHH

'H.N. Werkman (1882-1945) Leven en werk', Groninger Museum, Groningen t/m 1 november. Bijbehorend boek: 29,95 euro

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden