Reportage

De magie van de Wodanseiken

J.W. Bilders, 1857: 'Geldersch landschap met schapen bij de Wolfhezer beek en Wodanseiken'. Beeld RV

De kunstredactie van Trouw bezoekt deze zomer plekken die bezongen, beschreven of geschilderd zijn door kunstenaars. Vandaag aflevering 1: de Wodanseiken in Wolfheze. In de negentiende eeuw waren ze een bron van inspiratie voor de schilders van de Oosterbeekse School.

Het moet een bijzondere vertoning zijn geweest: de doopceremonie die de schilder Johannes Bilders halverwege de negentiende eeuw 's zomers organiseerde in de bossen bij Wolfheze. Met kruiwagens vol eten liep een grote groep kunstenaars - soms meer dan dertig - van Oosterbeek naar de Papiermolenbeek in Wolfheze. Daar werd een kruiwagen op z'n kop in het water gezet. Bilders, als druïde verkleed, ging erop staan, de dopelingen om beurten ervoor. Ze moesten zweren dat ze steeds met eerbied de plaats zouden betreden waar Wodan en Thor huisden. Daarna goot Bilders handen vol water over hen heen.

Samen met onze gids Ulbe Anema staan we aan de oever van de inmiddels drooggevallen beek, in de schaduw van eeuwenoude eiken. Dit is de 'gewijde' plek waar Johannes Warnardus Bilders (1811-1890) de doopplechtigheid hield, meestal op of rond zijn verjaardag op 18 augustus.

Volgens de overlevering maakte hij er een hele show van, die eindigde met zang en dans. Helaas bestaan er geen afbeeldingen van deze curieuze doopfeesten. Wel hebben Bilders en zijn volgelingen dit landschap vele malen afgebeeld. Op hun schilderijen, te zien in onder meer het Rijksmuseum in Amsterdam en in musea in Arnhem en Den Haag, staan meestal de eikenbomen centraal. De Wodanseiken noemde Bilders ze. En voor die eiken zijn we op pad gegaan met Ulbe Anema.

Hij bood zich spontaan aan als gids, omdat hij deze bossen op zijn duimpje kent. Als 'dorpshistoricus van Wolfheze' verdiept hij zich al veertig jaar in de geschiedenis van dit dorp en de Oosterbeekse schilderskolonie, die Bilders hier stichtte. Anema: "Toen Bilders hier in 1841 voor het eerst kwam, was hij diep onder de indruk van het landschap. Met zijn grafheuvels uit 2000 voor Christus, vele overblijfselen van vroegere bewoning en eeuwenoude bomen, had het voor hem iets magisch."

Zijn verering van het natuurschoon was volgens zijn tweede vrouw Marie van Bosse haast een religieuze ervaring. Anema wijst naar de grillig gevormde eiken. "Eeuwenlang is de eik het symbool geweest van kracht en standvastigheid. Onder zijn brede kroon vergaderden onze voorouders en werd er rechtgesproken. Voor Bilders, die een enorme romanticus was, hadden deze eiken iets goddelijks, iets heiligs, en daarom noemde hij ze Wodanseiken.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Schilder Johannes W. Bilders (1811-1890) bedacht de naam Wodanseiken. Beeld RV

En zo staan ze nog steeds bekend. Van de Wodanseiken uit de tijd van Bilders zijn er nog zes over, al is er discussie over het precieze aantal. Er groeien veel meer oude eiken in de buurt, maar volgens boomdeskundigen zijn die jonger. De leeftijd van de Wodanseiken wordt geschat op 450 tot 500 jaar. Er staan geen bordjes bij, zodat het voor een buitenstaander lastig is de door Bilders aanbeden exemplaren te ontdekken. Ook met een afbeelding bij de hand van zijn 'Geldersch landschap met schapen bij de Wolfhezer beek en Wodanseiken' uit 1857 blijft het gissen.

Dat komt, vertelt Anema, doordat het landschap sindsdien sterk is veranderd. Toen Bilders en zijn kompanen de eiken schilderden, stonden ze nog in het open heideveld. Daar kregen ze volop zon en hadden ze alle ruimte om breed uit te waaieren. Om ze nog imposanter te doen lijken, schilderden ze er vaak een nietig mensje onder, of een herder met een kudde schapen. In het echt vallen de Wodanseiken toch een beetje tegen. Ze lijken veel kleiner, en dat zijn ze ook, zegt Anema. Doordat ze in de loop der tijd zijn ingesloten door bos dat de heide heeft overwoekerd, kregen ze minder zon en hebben ze zich niet meer voluit kunnen ontwikkelen. Ook hebben ze een flinke klap gekregen door het verlagen van het grondwaterpeil voor de drinkwatervoorziening. Daardoor kwam ook de Papiermolenbeek droog te staan. Maar met hun grillige vormen en vermolmde takken hebben ze nog steeds iets magisch. Eentje is er in 1936 afgezaagd. De stronk is rijk begroeid met gras, kruiden, mos en paddenstoelen.

Verrassing

Tot slot heeft onze gids nog een verrassing in petto. We lopen terug uit het bos en steken de weg over. Naast hotel Wolfheze spreidt een gigantische eik zijn takken breed uit. Hij is van dezelfde leeftijd als de eiken langs de beek, maar een stuk hoger en gezonder, doordat hij wel alle ruimte heeft gehad om zich te ontwikkelen.

De boswachters van Natuurmonumenten vinden dit er niet een, zegt Anema. "Maar Bilders zou deze magistrale reus beslist ook een Wodanseik hebben genoemd."

Het Nederlandse Barbizon werd de kunstenaarskolonie in Oosterbeek genoemd, naar het Franse dorp waar in 1830 schilders als Daubigny, Corot en Rouseau voor het eerst in de natuur gingen schilderen, in plaats van in hun atelier.

In een groot aantal landen kreeg deze beweging navolging, in Nederland als eerste in Oosterbeek, gevolgd door onder meer Bergen, Laren en Domburg. Oosterbeek lokte schilders door de ligging aan de rand van een stuwwal, wat het landschap een on-Nederlandse aanblik bood.

Deze kolonie, waarvan Johannes Bilders de oprichter en spil was, trok jonge schilders aan als Willem Roelofs, Anton Mauve, Paul Gabriël en Jacob, Matthijs en Willem Maris, die later bekend zouden worden als de schilders van de Haagse School.

De Veluwezoom was voor hen goed bereikbaar, omdat Wolfheze in 1845 een station had gekregen. Onder leiding van Bilders, die volgens de toenmalige kunstcriticus Johan Gram 'in gloeiende woorden over het betooverende der natuur' kon spreken, trokken ze de natuur in om die te schilderen. Vooral de oude eiken die er groeiden, waren een belangrijke inspiratiebron. Hun schilderijen van deze 'Wodanseiken' zijn in diverse musea in Nederland te zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden