De macht van verhalen

Hypernormalisation was de belangrijkste documentaire van 2016. Leugens regeren de wereld, valt erin te zien.

Eergisteren riep Donald Trump op Twitter dat president Obama de overgang naar Trumps eigen presidentschap frustreerde. Nog geen dag later riep hij precies het tegenovergestelde, vanzelfsprekend ook op Twitter: er zou sprake zijn van een 'heel, heel, heel erg soepele overgang'. Het maakt niet uit wat hij zegt: Trumps woorden hebben geen betekenis meer. Waarheid, leugen, het doet er niet toe.


Een president waarvan niemand een woord serieus neemt: het is een fundamentele verandering die volgens de nieuwe BBC-documentaire 'Hypernormalisation' perfect past in een ontwikkeling die al halverwege de jaren zeventig is ingezet: fictie regeert de wereld. Denk aan het verhaal over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak dat de aanleiding was voor de tweede Golfoorlog.


Visueel boeit de film nauwelijks want het is vooral een montage van nieuwsbeelden, waarvan sommige overigens best bloederig zijn. Maar als essay, als verdediging van een prikkelende stelling, is het een van de belangrijkste documentaires van het jaar. Want wie voelt geen verwarring wanneer het over Poetin gaat? Of over de constant wisselende coalities tussen westerse landen en landen in het Midden-Oosten? Of, inderdaad, over de opkomst en het gedrag van de aanstaande president van de VS. 'Hypernormalisation' probeert het allemaal in perspectief te zetten.


Zo beweert regisseur Adam Curtis dat Poetin ene Vladislav Surkov uit de theaterwereld in dienst heeft ('Poetins Raspoetin' is hij al genoemd), die strategieën moet bedenken om tegenstanders in een constante staat van verwarring te brengen, om tegenstrijdige en daardoor ontregelende verhalen te bedenken. Door bijvoorbeeld fascistische maar ook antifascistische groeperingen te steunen.


Dat alleen al verdient het uitgezocht te worden, maar Curtis laat zich niet hinderen door zoiets banaals als gedegen onderzoek: hij is van het grote gebaar. Vanzelfsprekend is dat een belangrijk bezwaar tegen wat de film te zeggen heeft maar het is ook wel weer verfrissend om een film de wereld te zien duiden.


Een andere illustratie van de beslissende invloed van verhalen is de manier waarop het Westen in de loop van de jaren met Muammar Kadafi omging. De Libiër werd de ene keer gepresenteerd als een held die gepaaid werd met een speech voor de VN. De andere keer werd hij weggezet als deel van Reagans 'As van het kwaad', dan weer als een bevrijder binnengehaald en dan weer als een terrorist en dictator uit zijn huis gebombardeerd. Al naar gelang de geopolitieke belangen van westerse landen.


Feiten worden zonodig tot op het hoogste niveau vervangen door fictie, redeneert Curtis, zie de inval in Irak, en de opkomst van Trump past naadloos in die ontwikkeling. Trump is onkwetsbaar omdat de kiezer de onzin en het liegen gewend is.


'Hypernormalisation' is zeker geen gedegen onderzoeksjournalistiek. Maar het gaat te ver om Curtis alleen als visueel kunstenaar te zien, zoals critici opperen, en zijn film vanwege de boude beweringen alleen als een artistiek project te beschouwen. Er valt best wat af te dingen op zijn tactiek om met zevenmijlslaarzen door de recente geschiedenis te banjeren, maar soms ontdek je patronen alleen door ergens boven gaan te staan en de details te laten voor wat ze zijn.


'Hypernormalisation' is op YouTube te vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden