De macht van de luie activist

Wat begon met een hit op internet, moet komende vrijdag tot zijn hoogtepunt komen tijdens een wereldwijde posteractie. Eén probleem: de aandacht voor Joseph Kony lijkt zo goed als verdwenen. Was het filmpje Kony2012 een kortstondige hype of is dit de nieuwe vorm van activisme?

Een bakfiets met 2500 posters moet de stilte rond Joseph Kony doorbreken. Vorige maand was de Oegandese oorlogsmisdadiger nog de meest besproken man op internet door een filmpje op YouTube over zijn gruweldaden. Inmiddels is op de vraag ga jij nog iets doen met Kony? een antwoord als 'huh, wie?' niet meer ondenkbaar.

De Amerikaanse organisatie Invisible Children die het filmpje 'Kony2012' maakte, wil met de internetactie de Oegandees 'beroemd' maken. Dat moet de druk vergroten op Amerikaanse en Afrikaanse politici om in te zetten op de arrestatie van Kony.

Het succes was groot. Het filmpje werd in korte tijd door meer dan 100 miljoen mensen bekeken. Ook tradiotinele media gingen vol in de hype mee.

Nu dat is weggezakt, worden er in Amsterdam posters ingezet om een tweede golf van aandacht te creëren. Het geloof in de actie is bij Fabian Wolf, één van de initiatiefnemers, nog lang niet weg. Hoewel het aan de buitenkant stil lijkt rond Kony, wordt er achter de schermen hard gewerkt naar 20 april, verzekert hij. In de nacht van vrijdag op zaterdag moet de actie tegen de Oegandees tot een hoogtepunt komen als mensen wereldwijd de straat op gaan.

Wolf - 26 jaar, zelfstandig ondernemer en door Invisible Children aangewezen als woordvoerder van Kony2012 Nederland - voelde na het zien van het filmpje dat hij daadwerkelijk wat kon betekenen. "Invisible Children hoefde geen geld, geen middelen, ze wilde alleen maar mijn stem. Dat maakte de stap om iets te doen klein."

Wolf is de uitzondering op de regel. De meeste mensen hielden het bij het bekijken en delen van het filmpje op sociale media. Kony2012 is daarmee typerend voor de nieuwe vorm van activisme. Door David Langley en Tijs van den Broek, onderzoekers bij TNO, omgedoopt tot 'slacktivisme': activisten die wel een mening hebben, maar naast wat muisklikken op de computer niet in actie komen.

Nutteloos, zo'n slacktivist, zou je denken. Toch bedoelen Langley en Van den Broek de term niet negatief. De massa met een mening kan wel degelijk invloed hebben. Langley: "De top is een kleine groep mensen die ook echt actief is betrokken bij de actie. Zij worden ondersteund door de basis van mensen die het met hen eens is, maar verder weinig doet. Die grote basis is belangrijk om de druk van de actie te vergroten."

Langley wijst op de stakende leraren vorige maand. "Van 50.000 leraren in de Arena schrikt de staatssecretaris niet op. Zou dat anders zijn geweest als nog eens vele duizenden mensen via internet hun steun voor de leraren uitspraken?"

Ook Invisible Children boekt met Kony2012 al wat successen. Zo hebben verschillende Amerikaanse politici benadrukt dat Kony gestopt moet worden. En zijn er extra soldaten door de Afrikaanse Unie naar het gebied gestuurd. Al is het niet helemaal duidelijk of dat met het filmpje samenhangt, aangezien de militaire actie al gepland was. Maar de wereldwijde aandacht zou de druk daarop wel wat vergroot hebben.

Reclamemaker Mark Woerde noemt Kony2012 een 'geweldig succes'. "We krijgen een goed gevoel als we andere mensen helpen. En niet iedereen wil vrijdagavond tijdens de actie soep gaan scheppen. Dan is Kony een makkelijke manier: je hoeft het filmpje alleen maar te 'liken' of te delen met je vrienden en dan help je een boef te vangen. Daarmee is het probleem natuurlijk te simpel neergezet, maar uit campagne-oogpunt werkt dat wel."

Hoewel er na het verschijnen van Kony2012 veel kritiek kwam op Invisible Children - de situatie in Centraal- Afrika zou te simplistisch neergezet worden en Invisible Children zou het geld dat zij krijgt vooral aan dit soort campagnes besteden en niet aan het goede doel zelf - zijn kenners het erover eens dat het filmpje strak in elkaar zit. Het creërt een wij-gevoel: Wij, de gewone mensen, kunnen iets doen tegen de gruweldaden van een Afrikaanse oorlogsmisdadiger. Invisible Children gebruikt daarvoor het beeld van een omgedraaide piramide: in plaats van de beleidsmakers, staat de massa aan top.

Of Invisible Children dat gevoel ook kan vasthouden, is echter de vraag. Woerde, die als reclamemaker zo nu dan betrokken is bij campagnes van maatschappelijke organisaties, denkt dat het succes van Kony2012 snel is uitgewerkt omdat er niet genoeg gebeurt om de aandacht van mensen vast te houden. "Mensen moeten het idee hebben dat ze zich aansluiten bij een beweging. Al is het alleen maar dat je je e-mailadres achter kunt laten, zodat je op de hoogte wordt gehouden van de volgende aankondiging."

Dat Invisible Children vorige week een tweede filmpje op internet plaatste, brengt daar geen verandering in, vindt Woerde. Het is volgens hem vooral een herhaling van zetten. Deel twee is ook lang niet zo succesvol als het eerste deel: in een week werd het door zo'n 1,5 miljoen mensen bekeken.

Het succes van een online actie wordt in veel gevallen nog altijd mede bepaald door de aandacht van traditionele media ervoor, stellen de TNO-onderzoekers. Traditionele media en internet versterken elkaar in zekere zin: Kony2012 deel één haalde het nieuws van de Amerikaanse ABC tot het 'achtuurjournaal', omdat het online zoveel mensen wist te bereiken. Het nieuws zorgde voor nog meer aandacht. "Televisie, kranten en radio kunnen de druk echt opvoeren", zegt Van den Broek. "Het is een springplank naar nog meer aandacht, al kunnen ze de acties op internet niet vervangen."

Invisible Children is niet de eerste hulporganisatie die YouTube inzet om een doel te bereiken. Wel wijkt Kony2012 op een aantal punten af van zijn voorgangers. Zo wist een internetfilm niet eerder zo'n groot publiek te bereiken. En dat met een half uur durend filmpje, wat voor internetbegrippen meer de omvang van een documentaire heeft dan een reclamespotje.

Gaan nu allerlei organisaties proberen dit succes te evenaren? Woerde denkt van niet. "Je kunt een keer zo'n filmpje maken, maar slikken mensen het volgende filmpje nog wel? Je ziet hoeveel kritiek er is losgekomen op Invisible Children. Veel hulporganisaties hebben een langetermijnagenda, dus die hebben hier geen baat bij."

Langley en Van den Broek verwachten wel dat er vergelijkbare acties komen. Steeds meer organisaties en bedrijven zien in dat internet de plek is waar relatief makkelijk een grote groep mensen te activeren is. Internet zou zelfs voor een nieuwe opleving van het activisme kunnen zorgen, denkt Langley. "Sinds de protesten in de jaren zeventig tegen kernenergie, lijkt er een afname van het geloof in de macht van het volk. Ik ben benieuwd of slacktivisme een nieuwe impuls geeft. Dat mensen weer het gevoel krijgen dat zij verschil kunnen maken."

Volgens Fabian Wolf, die druk is met de voorbereidingen van 20 april, krijgen degenen die zeggen dat het een hype is ongelijk. Vrijdagavond verzamelen de actievoerders op het Museumplein in Amsterdam. Dan zal blijken of slacktivisten ook het ouderwetse posters plakken in de vingers hebben.

Internet als pressiemiddel
De actie van Invisible Children is niet nieuw. Internet werd al eerder ingezet om druk uit te oefenen op bedrijven en organisaties.

Greenpeace wist vorig jaar via een YouTube-filmpje met een man die nietsvermoedend op apenvingers aan het kauwen is, zo veel mensen te bereiken, dat Nestlé toegaf aan de druk om alleen nog maar duurzame palmolie te gebruiken in producten.

Oxfam Novib wist in 2009 zo'n 90.000 mensen via internet te mobiliseren om bij supermarkten aan te dringen op duurzame chocoladeletters met sinterklaas. Met succes, de supermarkten gingen overstag.

In het Verenigd Koninkrijk werden mensen via internet opgeroepen om mee te doen aan het bezetten van bedrijven die belasting ontdoken. Zo blokkeerden 200 mensen in januari twee uur lang Oxford Circus, in het centrum van Londen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden