De machine was de daad

null Beeld

Een werkhypothese, daar begon het mee. Sobibor was, zei onderzoeksrechter en getuige-deskundige Thomas Walther, een hermetisch afgegrensde ruimte, waarbinnen een kleine groep een andere, veel grotere groep kon overheersen met maar een doel: de industriële, machinale massamoord.

Lid zijn van die kleine groep van overheersers ontslaat de Duitse justitie hier van de plicht om tot individuele schuldtoewijzing te komen. Lid zijn is schuldig zijn. Die door Walther gelanceerde rechtsopvatting is een late revolutie in de geschiedenis van de Duitse rechtspraak. „De machine was de daad”, zei Walther.

We doken het leven in van een mogelijk onderdeel van die machine, van Ivan Demjanjuk, het leven althans zoals zich dat direct na de oorlog voltrok. Uit die periode zijn een paar formulieren overgebleven, een registration record, een application assistance form, een Meldekarte. De naam Ivan Demjanjuk is, vanuit het toen nog verborgen SS kaartensysteem waarin hij als kampbewaker in Sobibor is opgevoerd, in heel andere bureaucratieën aangespoeld, die van de internationale gemeenschap die in het tumult van 1945 orde in de chaos proberen te brengen. Het verslagen Duitsland wemelt nog van de kampen: voor krijgsgevangenen, voor vluchtelingen, voor displaced persons – mensen die niet meer naar hun vaderland terugkunnen – en tussen alles door proberen nazi’s een goed heenkomen te zoeken.

En wij, in die rechtszaal in München, bepalen ons tot een van die gestrande, ontheemde en verdwaalde figuren. Thomas Walther legde de formulieren, althans kopieën ervan, op de glasplaat van de projector. We staarden allemaal naar de projectie op de wand, behalve Demjanjuk zelf, die behalve met pet nu ook met zonnebril op zijn bed lag.

Walther had de relevante data en passages geel gemarkeerd. De eerste datum is 27-8-1947. Demjanjuk is als vluchteling geregistreerd en heeft de oorlog al vanaf 1938 in het Poolse Chelm doorgebracht. Het tweede formulier draagt de datum van 22-3-1948. Nu is Demjanjuk tussen april 1937 en januari 1943 vrachtwagenchauffeur bij een firma in Sobibor, tegen een salaris van 40 zloty. Bij de derde registratie, gedateerd 22-10-1950, is hij tussen september 1936 en november 1943 zelfstandig boer in Sobibor.

Walther dacht te begrijpen waarom Demjanjuk, de chauffeur, ineens Demjanjuk, de boer, werd. Wilde je in die dagen naar de Verenigde Staten emigreren dan maakte je als boer meer kans. Maar in Walthers bevindingen was hij noch chauffeur noch boer. Hij was Wachmann, kampbewaker, in Sobibor. Thomas Walther heeft getracht zich het leven van mensen als Demjanjuk in die naoorlogse jaren voor te stellen: een beperkt sociaal verkeer, in een onwerkelijke wereld, beducht voor ontmaskering. Daarbinnen moest Demjanjuk voor zichzelf een alibi fabriceren. Een microkosmos, noemde Walther dat.

Vandaag gaat hij met de ontleding van die microkosmos verder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden