De Maas wordt veilig en weer dynamisch

De Maas ondergaat een metamorfose. In elf fasen, van Maastricht tot Roosteren, krijgt de rivier een breder stroombed. Het resultaat: droge voeten voor de bewoners van de Maasdorpjes en nieuwe natuur op de rivieroevers. tekst en foto's

Wie een goede indruk wil krijgen hoe de natuur in de zuidelijke Maasvallei eruit gaat zien, moet naar Meers gaan. Gezien vanaf de rivier-oevers met ruige struinnatuur of vanuit een kano of kajak op de Grensmaas, ontvouwt zich daar een on-Nederlands panorama: grindvlakten met wilde marjolein en beemdkroon, grazende Konikpaarden en Gallowayrunderen, beversporen, voorbij flitsende ijsvogeltjes en spectaculaire stroomversnellingen, geulen en kolken.

Rob van Schijndel, beheerder bij Natuurmonumenten, neemt zijn gasten mee het water op. De Canadese kano die hij net op de kop heeft getikt, beleeft vandaag zijn vuurdoop. Meers is zo'n mooi uitgangspunt, omdat dit Maasdorp in 1998 de proeflocatie was voor het project Grensmaas, waarin overheden, grindwinners en Natuurmonumenten werken aan een veilige en natuurlijke Maas. Het stroombed van de Maas werd hier verbreed, een metersdik aangeslibd kleipakket dat de rivier in de loop der jaren op de oevers heeft afgezet, is afgegraven. Daardoor heeft de rivier meer ruimte gekregen.

Van de kale vlakten die na de werkzaamheden langs de rivier overbleven, is inmiddels niet veel meer te zien. Wilde marjolein en bloeiende kattenstaart wuiven de kano vanaf de oever tegemoet. Bezoekers zonnen op de grindstrandjes en poedelen in het glasheldere, visrijke water. Van Schijndel stuurt de kano rechts een geul in, die achter een langgerekt bebost eilandje om verderop weer samenvloeit met de hoofdstroom van de rivier. "Dit gat heeft de rivier, op een natuurlijke manier haar weg zoekend, zelf gemaakt", legt hij uit.

De nieuwe doorsteek biedt uitzicht op een kudde Koniks die in de verte op een grote grindbank staan te dommelen in de zon. De boomstam in het water is onmiskenbaar het werk van bevers, weet de boswachter. "Helaas", zegt hij, "gaat Rijkswaterstaat dit gat weer dichten. Waarom? Van Maastricht tot Stevensweert vormt de Maas ook de landsgrens met België, vandaar de naam Grensmaas. Als de rivier zoals hier spontaan haar loop verlegt, verschuift daarmee ook de landsgrens. Althans zo wordt dat gezien. Dichtgooien van het gat is erg jammer voor de spontane natuurontwikkeling en bedreigt bovendien de natuurlijke loop van de rivier. Door het stroombed van de rivier weer in te snoeren, verliest het water aan dynamiek en komt er op de afgegraven grindbodem weer slib te liggen", waarschuwt hij.

Het plan voor de Grensmaas ligt voor twintig jaar vast, van 2005 tot 2025. "Aan de afspraken die de overheid en het Consortium Grensmaas hebben gemaakt, kan niet makkelijk iets worden veranderd, want er hangen massa's vergunningen aan vast. Maar gaande het project leren we natuurlijk van onze ervaringen en ontstaat hier en daar toch de behoefte aan bijsturing. Binnen de beperkingen van de afspraken zoeken we ruimte voor verbeteringen", zegt Van Schijndel.

"Er is nu een verbeterplan voor de delen van het Grensmaasgebied die nog moeten worden aangepakt. Door bijvoorbeeld de rivierbedding niet overal even diep af te graven, maar meer met geultjes te werken, krijgt de bodem extra reliëf en de rivier meer dynamiek. Deze methode is in Borgharen al met succes toegepast. Bij stukken die al afgegraven zijn, zou extra grind in het water kunnen worden gegooid", oppert Van Schijndel, "waardoor ruggetjes van grind ontstaan dat weer door de rivier kan worden meegenomen. Natuurmonumenten zou dat graag willen, maar alles kost geld, dus of dat er ook in zit, is zeer de vraag."

Ook over bosvorming wil Van Schijndel graag in gesprek. "Voor een goede afvoer van overtollig water in de winterperiode wil Rijkswaterstaat het liefst een gestroomlijnde rivier met zo min mogelijk begroeiing op de oevers. Het hele gebied hier langs de Grensmaas, ook aan de Belgische kant, wordt begraasd door Koniks en Galloways. Die grote grazers kunnen echter de oevers niet volledig openhouden en de kans is groot dat hier na verloop van tijd ooibossen ontstaan. Ooibossen zijn zeldzaam in Nederland én in Europa en zouden een grote meerwaarde voor de natuur betekenen. Maar of dat, in verband met de rivierveiligheid, ook haalbaar is, moeten we nog zien."

Bijna aan het eind van de vaarexcursie, doemt in het kolkende Maaswater van de laatste stroomversnelling voor Berg aan de Maas een enorme kei op en slaat de kano om. Spectaculair is ze zeker, die nieuwe natuur van de Maasvallei, ook onder water.

Rob van Schijndel van Natuurmonumenten houdt zijn Canadese kano ten doop. Dat zou lang goed gaan ...

RivierPark Maasvallei

Tussen Maastricht in het zuiden en de Maasplassen bij Stevensweert in het noorden, werken Nederlandse en Vlaamse overheden en natuurbeheerders op beide Maasoevers samen aan een 2500 hectare groot, grensoverschrijdend RivierPark Maasvallei. Het gebied krijgt langs beide Maasoevers dezelfde identiteit, met uniforme bewegwijzering, informatiezuilen, fiets- en wandelknooppunten en oversteekmogelijkheden via pontjes. Varend, struinend, wandelend of fietsend kan zo de riviernatuur worden beleefd, afgewisseld met een bezoek aan de pittoreske Maasdorpjes. Aan de Vlaamse kant heeft het RivierPark al grotendeels gestalte gekregen, in Borgharen - een van de elf deelprojecten van project Grensmaas - is begin juni het eerste deel aan Nederlandse zijde geopend. De Hompesche Molen aan de Molenplas bij Stevensweert is de noordelijkste toegangspoort tot het RivierPark, en wordt een startpunt voor fietsers en wandelaars. Zie voor meer informatie ook: http://tinyurl.com/oe5lpox

Project Grensmaas: droge voeten, nieuwe natuur, grindwinning

Project Grensmaas beslaat een traject van 43 kilometer - het niet-bevaarbare deel van de Limburgse Maas tussen Maastricht en Roosteren - en is daarmee het grootste rivierproject in uitvoering in Nederland. Het nut is drieledig: droge voeten voor de bewoners van de Maasdorpen, ontwikkeling van 1000 hectare nieuwe natuur langs de rivier, en de winning van 54 miljoen ton grind. Hoogwaterbeveiliging is de belangrijkste drijfveer van het project. Het rustige water van de regenrivier hoogzomer kan 's winters veranderen in een woest kolkende stroom die land onder water en steden en dorpen blank zet. Zoals in 1993 en 1995 toen de Maas Limburg veranderde in een rampgebied en tienduizenden mensen hun huizen moesten verlaten, op de vlucht voor het vijandige water. De bewoners van de zwaar getroffen Maasdorpen Itteren en Borgharen kunnen erover meepraten.

Verhoging van kades bleek niet mogelijk vanwege de grindondergrond. Het te krappe keurslijf van de Maas was de hoofdoorzaak van de overstromingen. De rivier moest meer ruimte krijgen om het overtollige water op een veilige manier af te voeren. Om de Grensmaas tegelijkertijd haar natuurlijke karakter als grind- en regenrivier terug te geven, moet het rivierbed wel breder maar niet dieper worden gemaakt. Bij die verbreding ontstaan geen uiterwaarden zoals we die kennen langs de andere grote Nederlandse rivieren, die incidenteel onder water komen te staan. De oevers van de Grensmaas worden bij extreem hoogwater deel van het rivierbed waar het Maaswater doorheen stroomt. De rest van het jaar wordt het gebied langs de rivier extensief begraasd en is er veel ruimte voor natuurontwikkeling.

In Limburg betaalt het bedrijfsleven 'Ruimte voor de rivier'

Overal in het Nederlandse rivierengebied wordt gewerkt aan 'Ruimte voor de rivier'-projecten. Voor een snelle en veilige waterafvoer bij hoogwater worden rivierbeddingen verbreed en ontstaat tegelijkertijd in de uiterwaarden ruimte voor nieuwe natuur. Het Rijk voert de projecten uit en financiert ze, met uitzondering van project Grensmaas. Niet het Rijk maar het Consortium Grensmaas, waarin bedrijfsleven en Natuurmonumenten verenigd zijn, staat in Limburg aan de lat. De baggeraars en zand- en grindwinnende bedrijven doen de uitvoerende werkzaamheden en financieren het hele project uit de verkoop van grind en zand. Natuurmonumenten waakt over de natuurontwikkeling en Rijkswaterstaat Maaswerken ziet toe op de naleving van de afspraken.

Voor deze constructie van 'zelfrealisatie' is gekozen omdat een groot deel van de gronden langs de Grensmaas in het bezit is van de zand- de grindproducenten. Om het heft in eigen hand te kunnen nemen, zou de overheid deze gronden eerst moeten onteigenen. Aangezien de eigenaren van de gronden in staat én bereid zijn om de overheidsplannen uit te voeren, is onteigening in beginsel niet mogelijk. Zij hebben voldoende kennis, kunde en kapitaal om de door de overheid beoogde bestemming zelf te realiseren.

De Maas van bron tot monding

De Maas ontspringt uit twee bronnen op het Plateau van Langres in het Franse departement Haute-Marne. Via de Franse en Belgische Ardennen komt de rivier bij Visé Nederland binnen, stroomt door Limburg, buigt in Brabant bij Boxmeer af naar het westen om via Bergsche Maas, Amer en Hollands Diep in de Noordzee uit te monden. De Maas is een regenrivier en de enige (fossiele) grindrivier van Nederland. Het grind zit al 100.000 jaar in de Limburgse bodem. Het komt uit de Ardennen en de Vogezen en is meegevoerd in de ijstijd. De Grensmaas - van Maastricht tot Roosteren - is niet gestuwd, waardoor ze haar meanderende loop behoudt, met natuurlijk verval, dynamische stroomversnellingen, grindbanken en eilanden. Scheepvaart is niet mogelijk op de Grensmaas, en wordt omgeleid via twee 'bypasses': de Zuid-Willemsvaart in België en het Julianakanaal in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden