De lynx is terug

Dankzij een budget van 34 miljoen euro kon de bijna uitgestorven lynx terugkeren in Spanje en Portugal. Het publiek reageert enthousiast.

Een tiental terreinwagens doorkruist de uitlopers van de Sierra Morena in het uiterste zuiden van de Spaanse regio Castilië-La Mancha. Even later stapt een groep, gewapend met camera's en smartphones, uit op een glooiende vlakte en verzamelt zich rond een kooi. Achter de tralies wacht de Iberische lynx Mesta af tot de schuif opengaat en zij de vrije natuur in kan huppelen.

Mesta is een van de 48 gefokte Iberische lynxen die dit jaar worden uitgezet als onderdeel van een met Europees geld betaald project. Doel is de lynxenpopulatie, die eens met duizenden het centrale en zuidelijke deel van het huidige Spanje en Portugal bevolkte, weer op niveau te brengen.

Vijftien jaar geleden waren er nog maar een kleine honderd lynxen over en leek de bebaarde kat definitief te verdwijnen. "Het zou de eerste katachtige zijn sinds de sabeltandtijger die in Europa zou uitsterven", vertelt Luis Suárez Isuárez van Wereld Natuur Fonds Spanje. Door de jacht was het aantal lynxen danig teruggelopen en door het uitdijende wegennetwerk kwamen zij regelmatig onder een auto terecht. Maar vooral de sterke schommelingen in de konijnenpopulatie -de primaire voedselbron van de lynx- maakten de situatie van het dier precair.

Aaibaarheidsfactor

Sinds de start van het project in 2002 is het aantal lynxen meer dan verdrievoudigd. In drie van de vijf Spaanse regio's waar de lynx op uitsterven staat, wordt nu aan de weg getimmerd om de populaties te laten groeien. "Het is zoals in een Hollywoodfilm waarin iemand bijna de afgrond instort", beschrijft Suárez Isuárez, "wij hebben op het laatste moment zijn hand gepakt en moeten hem nu naar boven hijsen".

De lynx is echter niet het enige dier dat het in Spanje moeilijk heeft. Ook de wolf, de monniksgier en de slechtvalk worden bijvoorbeeld bedreigd. De lynx is van die dieren bij uitstek de Spaanse publiekslieveling, door zijn hoge aaibaarheidsfactor, zegt Suárez Isuárez. Bovendien hangt rond de groot uitgevallen poes met zijn sierlijke haarplukjes een zweem van nationalistische trots voor de Spanjaarden.

Twee jaar geleden startte het programma waarbij in gevangenschap gefokte lynxen worden uitgezet. Media-aandacht is dan vaste prik. En zo laten ook lokale politici zich graag zien met de lynx. Zelfs de Spaanse koningin Sofia schonk vorig jaar eigenhandig nog de vrijheid aan de lynxen Lava en Lila.

Het belangrijkste argument om de Iberische lynx in leven te houden is volgens de natuurbeschermer dan ook 'gevoelsmatig' en niet zozeer biologisch. "Het is niet zo dat het kaartenhuis van het ecosysteem in elkaar dondert als de lynx uitsterft, al is het wel jammer", stelt de natuurbeschermer. Toch helpt het dier bijvoorbeeld de verspreiding van ziektes onder konijnen te voorkomen. Die zijn overigens voor het lynxenproject met duizenden tegelijk uitgezet, om te dienen als hapje voor de lynx.

Niet iedereen zit op de lynx te wachten. De regio's Castilië, León en Madrid bijvoorbeeld houden zich afzijdig van de reddingspogingen. Lynxen kunnen, omdat ze beschermd moeten worden, namelijk een streep trekken door grote bouwprojecten. Ten noorden van Sevilla zorgen verder lokale politieke geschillen ervoor dat plannen voor het uitzetten van de lynx stukliepen.

Lang niet iedere boer staat te popelen om deel te nemen aan het project. Van de deelnemers wordt nogal wat gevraagd. Ze moeten niet alleen oppassen bij de jacht en nesten met lynxen met rust laten, ze moeten ook de konijnenpopulatie stimuleren door holen in tact te houden, voor water en voedsel te zorgen en hekken te plaatsen.

Het project lag bovendien tijdens de crisisjaren onder vuur. Want terwijl de economische misère wild om zich heen greep, was er wél 34 miljoen euro voor het lynxen-project beschikbaar. Maar, stelt natuurbeschermer Suárez Isuárez, het project wordt deels lokaal aanbesteed, wat lokaal banen oplevert.

Het Wereld Natuur Fonds Spanje is in ieder geval tevreden over de resultaten. Hoewel vorig jaar vijftien lynxen in het verkeer omkwamen en in 2014 eenentwintig, blijft het sterftecijfer binnen de perken. Om de lynx van het wegdek te houden, worden wegen afgeschermd en tunnels gebouwd. Lynxen kunnen zo relatief ongehinderd fikse afstanden afleggen, soms zelfs tot aan de andere kant van het land. Een lynx keerde, na een tocht naar Córdoba, zelfs weer terug naar het gebied waar hij was uitgezet. Om daar te paren.

Toch was Emilio Virgós Cantalapiedra, bioloog aan de Universiteit Rey Juan Carlos te Madrid, aanvankelijk sceptisch over het project. Hij vond de basis voor het lynxenproject te smal. Want konijnen, het voer bij uitstek voor de lynx, zijn zeer gevoelig voor ziekten. Als die de kop weer opsteken, kan dit de fragiele lynxenpopulatie hard raken. "Het gevaar op uitsterven blijft groot", concludeert Virgós Cantalapiedra.

Roekeloos optreden

Toch, denkt de bioloog, als het lynxen-programma een succes is, heeft dat positieve effecten voor flora en fauna. "Bovendien zijn katachtigen nu eenmaal onlosmakelijk verbonden aan de menselijk soort. Kijk naar alle verbeeldingen die je ervan vindt in kunst en literatuur!", zegt hij enthousiast.

Dit betekent volgens Virgós Cantalapiedra niet dat het altijd slecht is als een soort uitsterft. "Wij kunnen natuurlijk niet voor God spelen en soms zijn er gewoon duidelijke evolutionaire redenen voor uitsterven. Maar in het geval van de lynx komt dit zo duidelijk door roekeloos optreden van de mens, dat we daar wat aan moeten doen."

Als de schuif van haar kooi opengaat, kijkt lynx Mesta eerst nog wat schichtig om zich heen. Dan rent het dier, begeleid door het nodige geklik van camera's, met een gps-zender om de nek, de bossen in.

Grote vraag is wat er met de Iberische lynx gebeurt zodra het Europese geld na 2017 op is. Dat zal een aderlating zijn voor het project. Het is onduidelijk of de complexe samenwerking tussen de regionale- en landelijke overheden in Portugal en Spanje dan ook standhoudt. Maar het is hoopvol dat inmiddels de eerste jonge lynxen in het wild zijn geboren.

De Iberische lynx (Lynx pardinus) is volgens de internationale natuurorganisatie IUCN de meest bedreigde katachtige ter wereld. Het bedreigingsniveau van de dieren werd vorig jaar door de organisatie teruggeschroefd van 'kritiek bedreigd' naar 'bedreigd'. Om het dier voor uitsterven te behoeden wordt sinds 2002 het 'Life+IBERLINCE-project' in drie fases uitgerold op het Iberisch Schiereiland. De Europese Unie draagt bijna 21 miljoen euro bij van het totale budget van 34 miljoen euro (2011 tot 2017). De Spaanse regering legt ruim een miljoen euro in en ook belangenorganisaties dragen een steentje bij. Maar meer wordt bijgedragen door de Spaanse- en Portugese regio's. Tijdens de economische crisis moesten bedrijven bijspringen om de tanende geldstroom van met name de regio's op te vangen. Aan het eind van dit jaar moet duidelijk worden hoe het project ook na 2017 zonder Europees geld door kan gaan.

EU is grootste sponsor

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden