De luis in de pels wil maar geen plaag worden

Wat hebben Bram Peper, Karel Baarspul en Arthur Docters van Leeuwen gemeen? Precies, ze kennen ieder hun eigen affaire. Veelal het resultaat van nijver gewroet en speurwerk van onderzoeksjournalisten. Een nieuwe trend, een tijdelijke gril of slechts een loflijk streven?

Met het aantreden van Nico Haasbroek in 1997 is ook het NOS-Journaal door de bocht gegaan. Ook de nationale nieuwsrubriek beschikt tegenwoordig over een speciale onderzoekseenheid. ,,Gewone NOS-redacteuren spitten in de regel al heel diep. Maar Lex Runderkamp en Wim van der Pol gaan echt tot op de bodem'', zegt de medewerkster van het Journaal. Haar opmerking lijkt niet gespeend van enig understatement.

Journalisten die carte blanche krijgen om maanden te broeden op een verhaal, zijn in de regel niet populair bij hun collega's. Afgunst. Want iedere rechtgeaarde journalist wil scoren. En wie is vrijgesteld, wordt niet ingeschakeld voor dagelijkse klussen. Tegenover zoveel ergernis moeten wel heel veel mooie primeurs staan.

Het is één van de redenen waarom onderzoeksjournalistiek in Nederland niet echt van de grond komt, zegt freelance journaliste Anneke van Ammelrooy. Natuurlijk, elk medium heeft wel een 'goudhaantje' in dienst. De VPRO kent in 'Argos' zelfs een radioprogramma dat volledig is gewijd aan diepgravende journalistiek. ,,Maar per saldo is er bitter weinig ruimte voor onderzoeksjournalisten. Soms flakkert het op, zoals onlangs nog bij de affaire-Peper. Maar daarna is het weer snel voorbij'', analyseert Van Ammelrooy, voormalig correspondente in Italië en auteur van een boek over vrouwenhandel.

Jammer, vindt ze, want in Nederland valt nog een hoop te onderzoeken. ,,Hoe de Russische maffia onze markt van onroerend goed penetreert bijvoorbeeld. Waarom de zorg voor een couveusekindje liefst 240000 gulden per maand moet kosten. Of hoe de vrouwenhandel eigenlijk al in asielzoekerscentra begint.''

Om de onderzoeksjournalistiek in Nederland beter van de grond te krijgen wil Van Ammelrooy, met steun van de journalistenvakbond NVJ, een jaarlijkse prijs in het leven roepen. ,,En aan de prijsuitreiking willen we een masterclass koppelen. Lezingen en discussies. Om kennis en ervaring uit te wisselen.'' Van Ammelrooy kijkt daarbij met een schuin oog naar Amerika, waar de Investigative Reporters and Editors-organisatie al 25 jaar lang journalistieke schoothondjes omschoolt in pitbulls van formaat. Met cursussen, eigen databanken en een bibliotheek met 16000 publicaties.

Maar of Nederland rijp is voor de aanpak-Van Ammelrooy? ,,Ik denk dat je een schimmig clubje krijgt, waarin iedeen zijn echte verhaal toch voor zich houdt'', zegt Peter de Knegt, die samen met Allard Besse voor het Algemeen Dagblad Bram Peper het leven zuur maakte. Voor hem staat in ieder geval de noodzaak vast tot diep, zeer diep graven. Een rechtgeaarde journalist is een waakhond, meent De Knegt. ,,Kranten moeten onderzoeksjournalistiek zien als middel om zich te onderscheiden. En het vreemde is dat er altijd wel wat uitrolt, als je maar lang genoeg doorspit.'' Zo werkte het AD-duo zich door meters papier voor de affaire-Peper. ,,Je hebt dan geen idee waar je uitkomt, wat erg frustrerend kan zijn. Een dijk van een primeur kan je nooit van tevoren beloven.'' Dat laatste maakt hoofdredacties in de regel kopschuw.

,,Nederland heeft geen onderzoekstraditie'', zegt Gerard Legebeke, eindredacteur van het radioprogramma 'Argos'. ,,Nederland is braaf. Neem de Nederlanse inzet in Kosovo, er is geen journalist die daar kritisch in gedoken is.'' Nee, met geld heeft dat niets te maken. De grote mediaconcerns hebben geld genoeg. ,,Maar redacties zijn bang om te investeren. Er roept iemand iets over de monarchie en dan loopt iedereen daar achteraan. En als het AD nieuws maakt over Peper, dan nagelen anderen die krant zo ongeveer aan de schandpaal. Er is sprake van een schrijnend gebrek aan onderlinge solidariteit.''

Eindredacteur Steven de Vogel, die op 1 mei KRO's 'Reporter' verruilt voor Vara's 'Zembla', herkent dat. In 1994 tekende hij met Ton F. van Dijk voor een omstreden 'Reporter'-aflevering over de CDA'er Elco Brinkman, later bekend als de 'Arscop-affaire'. ,,Collega's vallen elkaar eerder af dan dat ze meezoeken. Vorig jaar nog berichtte 'Reporter' over mogelijke omkoping van KPN in Tsjechië. KPN heeft toen een intern onderzoek uitgevoerd, maar houdt het resultaat angstvallig geheim. Dan sta je er als programma alleen voor. Zou je samen met andere media aandringen op openbaarheid, dan moet KPN wel openheid van zaken geven.''

Onderzoeksjournalisten moeten zorgvuldig te werk gaan, want de tegenpartij leert razendsnel. Pogingen om lastige journalisten buiten de deur te houden worden dankzij PR-fucntionarissen en dure juristen steeds doeltreffender. De Vogel: ,,KPN start nu een jaren durende rechtszaak om ons en andere journalisten in de toekomst te ontmoedigen. Willen we onze controlefunctie bewaren, dan zullen we solidair moeten zijn in onze berichtgeving. Het klinkt misschien idealistisch, maar toch. Maar als ik dat als journalist hardop zeg, wordt daar door collega's alleen cynisch om gelachen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden