Review

De lol van het stenen omkeren

Grapjes, dubbele bodems, het debuut van Joost de Vries staat er vol mee. Zo levert hij fijntjes commentaar op de rechtlijnige verzetsgeneratie.

’Het gaat om de tocht ernaartoe”, concludeert de verteller ergens tegen het einde van ’Clausewitz’, „de zoektocht is boeiender dan de vondst.” Een cliché, natuurlijk, maar hier toch meer dan dat. Zelden werden er meer stenen omgedraaid dan in deze roman, het debuut van Joost de Vries (1983), redacteur van de Groene Amsterdammer. En dan puur om de lol van het omdraaien, zodat wat eronder wordt aangetroffen ook weer kan worden omgedraaid.

Twintiger Tim (bijnaam Neus) krijgt na een goede scriptie een promotieplaats in de schoot geworpen en besluit op zoek te gaan naar cultschrijver Ferdinand Lefebvre, eind jaren zeventig spoorloos verdwenen. Tims proefschrift moet geen biografie worden, maar een soort ’literaire non-fictie over literatuur’, een ’fokking nieuw genre’, zoals zijn vriend, tevens uitgever Joost de Vries (!) het enthousiast omschrijft. Ergens onderweg één detail oppikken waarmee je de schrijversgeest te pakken hebt, aldus de jonge promovendus. Zo doet men dat, een dissertatie.

Verteller Tim gaat overigens niet naar Lefebvre op zoek omdat hij zo onder de indruk is van zijn romans. „Het is een erfenis”, mompelt hij, als iemand naar zijn drijfveren vraagt. Tims vader behoorde tot Lefebvre’s links elitaire kennissenkring. De heren wisselden 21 brieven uit, brieven die blijk geven van de ’ontologie in rechte lijnen, idealen, en aforismen’ die de verzetsgeneratie kenmerkte. Zo niet Tim, die als kind van zíjn tijd bepaald geen rechte lijn bewandelt en die meent dat als je iets niet kunt vinden je erover moet zwijgen of iets moet verzinnen .

Met deze wat flegmatieke, maar toch volhardende onderzoeker reizen we langs conferenties van ’culturele studies’, we grasduinen in speculatieve biografieën, lezen mallotige fragmenten van de verdwenen Lefebvre zelf (een kort verhaal getiteld ’Vom Kriege’ naar oorlogsfilosoof Karl von Clausewitz) en we maken kennis met Lefebvre’s oude vrienden, wetenschappers, schrijvers waarin we de ooit hooggestemde, nu weggezakte culturele elite van weleer mogen herkennen. Zoals ’lid van de grote drie, vier of vijf’ Henk Koetsier, die in neus en ijdelheid geënt lijkt op Harry Mulisch en die Lefebvre een overschatte schrijver noemt. „Maar ja, we schreven toen allemaal particuliere kunstzinnige boeken vol stroperige zinnen”, aldus Koetsier.

In de samenvoeging van getuigenissen, brieven, romanfragmenten, en artikelen herinnert ’Clausewitz’ aan romans als ’Possession’ van A.S. Byatt en ’De Foucault hallucinatie’ van Patricia Duncker, met dat verschil dat hun helden nog wel op zoek waren naar echte idolen.

Langzaam groeit het besef dat deze schrijver zijn verteller helemaal niemand wil laten vinden. Ergens dist de promovendus een prachtanekdote op over zijn idealistische vader, die zich als jongen al geen sprookjes liet verkopen. In diens geboortedorp ging het verhaal dat vlak na de oorlog een moordenaar zijn mes in de rivier had gegooid. Vader (dan pas twaalf), slaat systematisch aan het zoeken. Na twee weken vist hij het mes uit het water. „Ik weet nog dat ik me [als kind] al afvroeg of ik ooit de hoeveelheid daadkracht en systematische efficiëntie zou hebben waarmee hij dat mes had verkregen”, concludeert Tim. Ha, de bron van alles, denk je dan. Tot de verteller toevoegt dat hij de anekdote van zijn broer heeft, die het vertelde in een radio-uitzending. Een gestolen verhaal, grootspraak wellicht. Daar zit je dan weer verweesd te zijn, als lezer.

En zo gaat het door. Tegen het einde memoreert de onderzoeker een bejubelde Britse auteur wiens boeken je na afloop het gevoel geven dat je een kruiswoordpuzzel hebt opgelost. ’Clausewitz’ bevat zoveel verwijzingen, grapjes, dubbele bodems dat je je juist moet beheersen om een en ander niet alsnog systematisch in kaart te brengen. Ook in dit boek ontbreekt de lyriek een beetje, maar daar wegen spitsvondigheid en brille ruimschoots tegen op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden