Review

De logica van het kiezen pakt soms heel wreed uit

Van Femke Halsema tot Ayaan Hirsi Ali - iedereen istegenwoordig liberaal. De vrijheid om te kiezen geldt als hethoogste goed. Ten onrechte, laat politiek filosofe Annemarie Molzien in haar boek 'De logica van het zorgen'.

Een oudere dame in het verpleeghuis wilde niet meer eten.Volgens de dominante visie op de gezondheidszorg maakte dezemevrouw een vrije keuze. Wie kiest om niet te eten, hoeft niette eten. Of ze moet wilsonbekwaam zijn, niet in staat om tekiezen. Dan moet ze gedwongen worden om te eten - desnoods meteen stonde.

In werkelijkheid was er met deze mevrouw iets aan de hand datniets te maken had met wel of niet kunnen kiezen. Ze was gewendom als een dame behandeld te worden, en dat miste ze in hetverpleeghuis. Ze vond de eetzaal ongezellig, en daarom had zegeen trek meer. Maar toen een van de verplegers een buiging voorhaar maakte, en haar zijn arm bood met de vraag of hij haarwellicht naar het diner mocht begeleiden, stemde ze maar watgraag toe. Vervolgens zette ze zich met smaak aan de maaltijd.

Het voorbeeld laat twee dingen zien. Ten eerste dat wij dooralles te reduceren tot keuzes de complexiteit van het zorgengeweld aan kunnen doen. Ten tweede dat je van verhalen uit depraktijk kunt leren dat niet alles in regels en procedures tevangen valt.

Dit zijn ook twee belangrijke punten die Annemarie Mol in 'Delogica van het zorgen' naar voren brengt. Zij isSocrates-hoogleraar en onderzoeker aan de Universiteit Twente,en bekend van Trouws filosofisch elftal. Vier jaar lang werkteze aan dit boek waarin ze op zoek is naar een alternatief voorde populaire gedachte dat mensen de vrije keuze nodig hebben omhen een goed leven te laten leiden. Tijdens haar zoektocht bleefze niet in haar studeerkamer, maar interviewde ze patiënten metdiabetes, woonde ze spreekuren bij, en bestudeerde zereclamefolders voor bloedsuikerspiegelmeters. “Een filosoof diede studeerkamer verlaat“, schrijft Mol, “kan verrast worden. Wieeen levende praktijk bestudeert, verzamelt niet alleen didactischbruikbare illustraties, maar leert bovendien zelf iets bij.“

Ze leerde bijvoorbeeld dat je in de zorg niet de gebruikelijke scheiding kunt maken tussen feiten en waarden.“Stel: iemand heeft een suikerspiegel van 13mmol/l. Dat is geenneutraal getal, maar een fout getal. Die 13 is te hoog.“ Ookleerde ze dat er in de zorg vrijwel geen definitieve oplossingenzijn. “Technieken“, schrijft Mol, “onderwerpen zich niet aan watwe van ze willen, maar interfereren met wie we zijn.“ Je weet dusnooit zeker hoe een medische beslissing uitpakt.

De actualiteit onderstreept haar verhaal. Neem de Israëlischepremier Ariël Sjaron. Vanwege een klein infarct kreeg hijbloedverdunners voorgeschreven, met als ongewenste bijwerking een verhoogde kans op hersenbloedingen. Dergelijke effecten kunje moeilijk keuzes noemen, waarvoor je, als ze verkeerduitpakken, iemand verantwoordelijk kunt stellen.

Mol betoogt dat de 'logica van het kiezen' in sommige gevallenheel wreed kan zijn. “Valt de zorg voor uw kinderen u zwaar?Jammer dan: u heeft er zelf voor gekozen. Ook als hetgehandicapte kinderen zijn, hoeft u niet te rekenen op desolidariteit die past bij lotsverbondenheid.“ In plaats vanpatiënten aan te spreken op hun vermogen om zelf te kunnenkiezen, pleit zij er dan ook voor om patiënten te benaderen alsmensen die zorg nodig hebben, dat wil zeggen, als mensen die jemoet helpen omgaan met hun eigen kwetsbaarheid en sterfelijkheid.

Niettemin wordt het zelfbeeld in het Westen bepaald door degedachte dat wij zelfstandige en weldenkende individuen zijn diehun hoogste geluk halen uit het feit dat ze zelf mogen kiezen.Vrijheid, blijheid! Als autonome (uit het Grieks: 'zichzelf dewet stellende') individuen laten wij ons niet door religieuzeleiders of partijbonzen vertellen wat wij moeten doen. Nee, wijkiezen zelf. Aan deze keuzevrijheid ontleent de westersesamenleving een zekere trots. Zelfs het GroenLinks van FemkeHalsema heeft zich, moe van het betuttelende van oud-links datanderen nog wel de wet wilde voorschrijven, tot deze versie vanhet liberalisme bekeerd.

Maar het liberale ideaal houdt volgens Mol weinig rekening metde praktijk. Zo is er op de vrije markt geen plaats voorouderdom, pijn, ziekte en dood; het bestaan zoals ons door hetbedrijfsleven wordt voorgespiegeld is louter paradijselijk. Ziekworden past niet bij het ideaal van de vrije burger.

Dit is zinnige kritiek op de liberale tijdgeest. Bij opvoeden, onderwijzen en ook zorgen, gaat het er niet om dewensen en verlangens van het ik te bevredigen, maar juist om hetik te leren leven in een wereld met beperkingen: andere mensen,het eigen lichaam, het leven zelf. Aan het rijpen van dit beseflevert dit boek een goede bijdrage.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden