De loden last van een moderne tijd

Welvaartsziekten | We denken dat wij de vooruitgang amper kunnen bijbenen. Het is niets bij wat de Victorianen te verstouwen kregen tijdens de industriële revolutie. Ook zij kregen burn-outs, maar ze wisten er beter mee om te gaan.

De gerenommeerde Britse arts Sir James Crichton Browne maakte zich in 1860 zorgen over de toegenomen 'snelheid in denken en handelen' die de moderne tijd van mensen eiste. "In een maand tijd krijgen onze hersenen al meer informatie te verwerken dan onze grootvaders in een paar jaar van hun leven", constateerde hij in een speech voor een medisch gezelschap. Het zou allemaal grote stress opleveren voor het brein, waarschuwde hij.

"Extraordinary", zei literair historica Sally Shuttleworth hardop tegen zichzelf toen ze het voor het eerst las. Ongelooflijk, die gelijkenis met onze tijd, waarin we regelmatig te horen krijgen hoe een constante stroom prikkels ons concentratievermogen aantast, en we al multitaskend, twitterend en typend ons brein overbelasten.

De komst van internet, zelfrijdende auto's, smartphones en robots zijn dan de uitdagingen van onze tijd, maar hoe reageerden onze voorouders toen ze te maken kregen met een duizelingwekkende hoeveelheid uitvindingen in hún tijd, zoals de telegraaf, de spoorwegen, de stoommachine en elektriciteit?

Hoogleraar Shuttleworth, een tengere vrouw in een bloemetjesjurk zonder mouwen, ging er onderzoek naar doen. Inmiddels leidt zij aan de Universiteit van Oxford een uniek vijfjarig onderzoek naar de ziekten die tijdens het Victoriaanse tijdperk (ruwweg de tweede helft van de negentiende eeuw, het hoogtepunt van de industriële revolutie) werden toegeschreven aan de komst van de moderne tijd.

Railway spine

Van zenuwzwakte en stress tot railway spine (schade aan de rug door het schokkerige rijden in de trein), bronchitis en slapeloosheid. Al die nieuwigheid en vooruitgang bleek ziek, zwak en overspannen te maken.

Met een team van drie onderzoekers bestudeert Shuttleworth hoe de Victorianen reageerden op de ongekende technologische en sociale vooruitgang van de negentiende eeuw, om iets te leren over de problemen waarmee we in onze eigen eeuw te maken krijgen. Op diseasesofmodernlife.org houden ze een blog bij over hun onderzoek, dat door de Europese Unie wordt gefinancierd en nog tot 2019 duurt.

Shuttleworth vertelt hoe ingrijpend de veranderingen waren. Een reis van het noordelijke platteland van Engeland naar Londen duurde voorheen dagen. Nu kon je met de trein in drie uur tijd midden in die ronkende en snel uitdijende stad staan. En dankzij de trans-Atlantische telegraafkabel kon een zakenman een bericht versturen naar Amerika en dezelfde dag antwoord krijgen, waar hij voorheen een brief met de boot naar de andere kant van de oceaan moest sturen.

Het onderzoeksteam analyseert meer dan tweehonderd romans en honderden artikelen uit tijdschriften en kranten, om te begrijpen wat al die veranderingen deden met lichaam en geest, en hoe de medische wereld daarop insprong. Natuurlijk herlezen ze bekende werken van auteurs als Charles Dickens en George Eliot, "maar juist ook teksten die we niet meer als literaire hoogstandjes beschouwen, waarin onverholen doorklinkt waar mensen bang voor waren", zegt Shuttleworth.

In de griezelromans als 'Uncle Silas' en 'Willing to Die' van Sheridan Le Fanu komt bijvoorbeeld de stethoscoop naar voren als een angstaanjagende victoriaanse uitvinding. "Het idee dat een arts geluiden in het lichaam kon horen en daarmee de zich aankondigende dood, boezemde angst in", zegt Melissa Dickson, literatuurhistorica en een van de onderzoekers in het team. Een 'klaroen van het gapende graf', werd het instrument wel genoemd in een gedicht uit 1847.

Dickson verdiept zich in de manier waarop de Victorianen geluid ervoeren. Het was de tijd waarin de wetenschap van de akoestiek ontstond; geluiden werden voor het eerst geanalyseerd als golven en trillingen, geluid werd iets fysieks, iets wat gemeten kon worden. Bovendien was er meer lawaai op straat dan voorheen, door de komst van machines, de stoomtrein en een bloeiend stadsleven. Mensen hadden daar last van, zegt Dickson, en het droeg bij aan het idee dat het menselijk brein en lichaam niet opgewassen waren tegen al die prikkels van de moderne tijd.

Er waren zelfs ziekten die in het Victoriaanse tijdperk expliciet werden toegeschreven aan de drukte van de moderniteit. De Amerikaanse neuroloog George Beard ontdekte bijvoorbeeld neurasthenie, een vorm van zenuwzwakte, een vermoeidheid die ontstond na te zware geestelijke inspanning en overprikkeling. Dat leidde tot concentratieproblemen, duizeligheid, hoofdpijn, angst en slaapproblemen.

Elixer

"De definitie van het moderne leven is neurasthenie", schreef Beard met gevoel voor drama. Vooral jonge vrouwen vielen eraan ten prooi. "Het was een beetje in de mode om zo'n stoornis te hebben", zegt Dickson. "De rijken trokken massaal naar zee omdat het ze allemaal teveel werd." Neurasthenie ontlokte de ontwikkeling van drankjes, naar verluidt nogal eens alcoholisch, die de zenuwen weer moesten kalmeren.

Daar schreef H.G. Wells, de Britse schrijver die wordt gezien als de aartsvader van sciencefiction, dan weer een mooi verhaal over, 'The new accelerator', over de uitvinder van een elixir dat het zenuwstelsel weer in harmonie moest brengen met het tempo van het moderne leven. Uiteraard gaat dat in het verhaal niet helemaal zoals gepland. "Maar het idee dat het leven te snel ging en te druk was om bij te houden was diep geworteld", zegt Dickson.

Er valt van de Victorianen veel te leren, zegt onderzoeksleider Shuttleworth. Ze is vol lof over de Britse arts Benjamin Ward Richardson, die boeken schreef over elk denkbaar aspect van het leven in het industriële tijdperk. Tegenwoordig denken we zo vaak in hokjes, zegt Shuttleworth, maar mensen als Richardson bestudeerden problemen vanuit meerdere disciplines.

In zijn boek 'Diseases of Modern Life', waarnaar het onderzoeksproject is genoemd, koppelde hij de volksgezondheid aan onderwerpen als arbeid, stedenbouw, industrialisering en kunst. Hij verzette zich hevig tegen luchtvervuiling en uitbuiting van arbeiders in de negentiende-eeuwse fabrieken. Groene steden waren er nodig, zei hij, waarin mensen kunnen ontspannen in parken.

"Kun je nagaan hoe hij zijn tijd vooruit was", zegt Shuttleworth, die pleit voor de holistische aanpak van mensen als Richardson in onze tijd. Ook vindt ze het opvallend hoe serieus de burn-out werd genomen door de rijken in de negentiende eeuw. Het werd geaccepteerd dat je vier maanden naar een badplaats in Frankrijk moest afreizen als je overspannen was, zegt Shuttleworth. "Nu worden mensen met een burn-out weggezet als zwak. Misschien moeten we nog eens goed kijken hoe de Victorianen daarmee omgingen."

Maar bovenal hoopt de onderzoekster dat haar project zal leiden tot het besef dat de problemen waar we in het digitale tijdperk tegenaan lopen niet zo uniek zijn als mensen denken. Shuttleworth: "Wees niet te angstig."

Drukke kinderen

In het Victoriaanse tijdperk kwam er ook aandacht voor stress bij kinderen. Rond 1860 besloot de Britse regering scholen op een nieuwe manier te gaan financieren. Het loon van docenten werd afhankelijk gemaakt van examenresultaten. In een schoolsysteem dat al bekend stond als repressief, kwam daardoor nog meer druk te staan op leerlingen en docenten om te presteren.

De Britse arts Sir James Crichton Browne schreef in 1883 een essay waarin hij zijn zorgen uitte. "De druk op de kinderen is te groot. Ze raken overspannen, ze ervaren examenstress." De schrijver Charles Kingsley refereerde hieraan in zijn kinderboek 'The Water-Babies', uit 1862. In een scène bezoekt Tom de schoorsteenveger een eiland waar alle kinderen omgetoverd zijn tot rapen. Ze hebben gigantische hoofden, die ontploffen omdat ze zoveel gestudeerd hebben en nooit mochten spelen.

Historica Sally Shuttleworth ziet ook hier een parallel met de huidige tijd: "Ook wij maken ons zorgen over onze jongeren en de grote druk die ze ervaren om te presteren op school". Shuttleworth ontdekt dat de Victorianen er in hun tijd alles aan deden om het schoolsysteem te hervormen. In Groot-Brittannië werd in de jaren tachtig van de negentiende eeuw een petitie gelanceerd, die werd ondertekend door politici, artsen, leraren, schrijvers, en invloedrijke mensen uit het bedrijfsleven.

"We moeten het onderwijssysteem veranderen, onze kinderen hebben rust nodig", zeiden zij. En dat gebeurde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden