De liturgie kan ook een atheïst opbeuren

Vorige week zaterdag was ik in de Dominicus in Amsterdam. De parochiegemeente vierde haar vijftigjarig jubileum, een gebeurtenis waar ik naar uitkeek omdat Ger Groot er zou spreken over een moeilijkheid die mij ook persoonlijk aangaat. Hoe kun je als atheïst met vreugde een kerk binnenlopen en iets prettigs ontlenen aan de liturgie?

Er was eerst een inleiding door Ad de Keyzer over taal in liturgie. Ik parafraseer: liturgie is onder meer een talige bezigheid waarin de mens met grote omzichtigheid wil trachten dichter bij een God te komen die zich eeuwig wijkend ophoudt in een verborgenheid van zichzelf wegvouwende abstracties die evenwel nooit eindigen in een sprakeloos niets, maar die ons langs eeuwenoude wegen leiden naar een immanente stilte waarin zijn onuitsprekelijke aanwezigheid gevoeld kan worden. Maar nooit gezien. Zo ontstaat de mogelijkheid dat wij ons gezien-worden zien. Een direct zien van de Verborgene gaat niet. Een schouwen daarentegen van zijn vermoedelijke aanwezigheid is het hoogste dat de mens kan toevallen. Dit is wat ik ongeveer hoorde.

Waarom je zo voorzichtig om God heen moet sluipen, werd niet duidelijk. Als hij onze vader is, naar men beweert, waarom doet hij dan zo raar? Als ik geen atheïst was, zou ik met weemoed terugdenken aan de norse bulderaar uit het paradijsverhaal die zich allerminst schuilhoudt in slimme abstracties maar zich gewoon tot Adam richt met de barse vraag: 'waar zit je?' En hij bedoelde: 'achter welke boom?' En niet: 'waar toeft gij in de kosmos?'

En toen kwam 'mijn' spreker, Ger Groot, door de moderator aangekondigd met de woorden: "Hij zegt dat hij atheïst is, maar dat geloof ik niet helemaal." Mijn neiging is om tegen zo iemand te zeggen: "U denkt dat u in God gelooft, maar ik betwijfel dat."

Dit is wat ik overhield aan Gers verhaal: als de celebrant aan het einde van de dienst zegt: zegene u de almachtige God, dan is dat geen aansporing tot een theologische reflectie over de vraag of de almachtige wel bestaat en, indien dat zo is, hoe waarschijnlijk het is dat hij zich op dit moment zegenend over deze toevallige groep mensen zou buigen.

Nee, de meeste mensen zullen naar aanleiding van een dergelijke zegening zeggen: nou, bedankt, zo wil ik mijn dag wel in. En ook de verstokte atheïst zal moeten toegeven dat hem iets vriendelijks gewerd dat wellicht niet baat maar dat in ieder geval niet schaadt.

Of neem het 'Dies Irae', voor mij onherroepelijk verbonden met de dood, doordat ik als misdienaar vele uitvaarten gediend heb. In mijn oren één lange zachtmoedige jammerklacht waarin al ons verdriet op begrijpelijke wijze wordt vertolkt. Maar ik heb er jarenlang geen woord van begrepen en ik was nogal onthutst toen ik de tekst in vertaling zag. Toch was het al die jaren voor mij het enig juiste geluid bij een overlijden en het liefst zou ik het nog altijd horen bij elke begrafenis.

Maar dat heeft niets te maken met de inhoud van het gezongene. De ervaren troost komt niet uit dogmatiek, maar uit liturgie. Zo is het 'Dies Irae' voor mij en voor de gelovige van precies dezelfde kracht, althans in eerste instantie, als het erom gaat onze gevoelens van hopeloosheid op elegante wijze onderstreept te zien, zodat we ons beter kunnen verweren tegen de pijn van een overlijden.

En wat is dan die tweede instantie? O, dat komt dagen later, of jaren, of eeuwen, en dan vragen we ons af of de tekst van het 'Dies Irae' over toestanden gaat die zich ooit ergens zullen voordoen. En hier gaan gelovigen en ongelovigen zeer beslist elk hun eigen weg. Maar die eerste troost viel hen gelijkelijk toe.

Het verschil tussen liturgie en dogmatiek is het verschil tussen 'goedemorgen' en 'vandaag is het 25 april'. Het zijn verschillende werelden, elk met hun eigen taal. Zo kan de atheïst welgemeend roepen: 'Heer help ons, wij vergaan!' Als de wateren zich hier onmiddellijk naar voegen dan zou dat de gelovige niet verbazen en hij zou een gebed van dankbaarheid uitspreken, ware het niet dat hij steeds in de lach schiet om het gezicht van de atheïst, die met ontzetting ziet hoe de golven meteen bedaren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden