Reportage

De linkse docent mag in Brazilië aan de schandpaal

Een protest tegen de beweging School zonder Partij, die betoogt dat lesstof geheel neutraal en vrij moet zijn van politiek. Beeld Bruno Rocha

Leerlingen mogen hun linkse leraren ontmaskeren door ze te filmen, vindt de nieuwe Braziliaanse president. Een wetsvoorstel verbiedt leraren ook om het nog over homoseksualiteit te hebben.

De les ging over de Hitlerjugend, en geschiedenislerares Valéria Borges vond het niet echt gepast dat een van haar leerlingen met ontbloot ­bovenlijf binnen kwam. Ze wees hem terecht. 

Toen de les verder ging, kreeg ze een vraag uit de klas: of er vergelijkingen te trekken waren tussen Hitler-Duitsland en het Brazilië van de nieuwe rechts-populistische president Bolsonaro? “Ik legde uit dat Bolsonaro voortkomt uit het machismo en de homofobie die in Brazilië nog steeds voorkomen.” Op haar, zoals ze zelf zegt, ongezouten wijze met hier en daar krachttermen, had ze de klas duidelijk gemaakt wat ze bedoelde.

Doodsbedreigingen

Toen werd ze door een leerlinge erop gewezen dat de jongen die met het ontblote bovenlijf was binnengekomen, haar aan het filmen was met zijn smartphone. “Ik zei meteen tegen de hele klas: ‘Ik zal nooit afbeeldingen van jullie verspreiden op het internet omdat ik jullie respecteer, en ik verwacht van jullie hetzelfde’ en ik dacht dat het daarmee was afgehandeld, totdat ik een dag later werd platgebeld. Een gemeenteraadslid dat kandidaat was voor het Huis van Afgevaardigden, had de opname via Facebook verspreid en er kwam een lading commentaar op waar de honden geen brood van lusten. Ik kreeg zelfs doodsbedreigingen.”

Borges (53), klein van stuk, gedrongen, beweeglijk en rap van tong, is geschiedenislerares op een middelbare school in Niterói, een stad van een half miljoen inwoners vlakbij Rio de Janeiro. Wat ze meemaakte, is exemplarisch voor een nieuwe trend die in heel Brazilië de tongen los maakt. Leerlingen en studenten filmen hun linkse docenten, als die volgens hen politiek bedrijven in de klas, of over ‘gender’ praten, lees: de rechten van vrouwen, homo’s en transgenders. Docenten en vakbonden hebben hun afschuw uitgesproken: zij zien de vrijheid van meningsuiting in het gedrang komen. Maar de nieuwe president Bolsonaro vindt het filmen een uitstekend idee. Docenten die niet aan verspreiding van ideologie doen, hebben immers niets te vrezen, vindt hij.

Homoseksualiteit

Het filmen van docenten wordt gepropageerd door een beweging die School zonder Partij heet en die betoogt dat lesstof geheel neutraal en vrij moet zijn van politiek, en dat zaken als homoseksualiteit op school niet moeten worden behandeld. Dat is een zaak van de ouders en hun wil gaat boven die van de school.

Emeritus hoogleraar onderwijskunde Gaudêncio Frigotto houdt zich al een tijdje bezig met het onderwerp, en legt uit: “School zonder Partij stamt uit 2004, toen (de sociaaldemocraat, red.) Lula president was, en de laatste jaren heeft die club aan kracht gewonnen door het religieuze fundamentalisme van enkele evangelische kerken”. De beweging keert zich volgens Frigotto expliciet tegen de ideeën van Paulo Freire, Brazilië’s bekendste onderwijskundige (1921-1997), die voorstond dat je in het onderwijs zo veel mogelijk moet uitgaan van de dagelijkse werkelijkheid van de leerlingen. “Zij betogen dat er maar één manier is om te onderwijzen.”

In het Braziliaanse Congres ligt al sinds 2014 een voorstel om het programma van School zonder Partij wet te maken. Indiener is de katholieke gedeputeerde Flávio da Silva, in Brazilië bekend als Flavinho. In het Braziliaanse nieuwsprogramma Record News legde hij uit dat dat nodig is om de invloed van ‘linkse ballingen’ tegen te gaan, die na het einde van de dictatuur in 1985 weer terugkeerden in Brazilië. “Ze gingen bij de universiteiten werken en marxistische curricula ontwikkelen conform de ideeën van Paulo Freire. We hebben 22 hoorzittingen hierover ­belegd en de verhalen over politieke en seksuele indoctrinatie zijn om van te schrikken.”

Valéria Borges: ‘School zonder Partij is een middel om links kapot te maken, maar het gaat ze niet lukken’.

Tegenbeweging

Sinds Jair Bolsonaro de verkiezingen heeft gewonnen, is Da Silva’s wetsvoorstel tot drie keer toe ­geagendeerd in de commissie voor onderwijs en cultuur van het Huis van Afgevaardigden, maar tot een stemming om het door te laten gaan naar de Senaat is het nog niet gekomen, al is de steun van conservatieve politici in het Congres groot.

Hoogleraar Frigotto ziet echter dat er ook een sterke tegenbeweging opkomt. Niet alleen docenten- en andere belangenorganisaties roeren zich. “De grote media, die altijd op de hand zijn van de macht, ijveren nu als nooit tevoren voor de vrijheid van meningsuiting en ook het hooggerechtshof heeft zich op basis van dat beginsel tegen het wetsvoorstel uitgesproken.”

Docente Valéria Borges is strijdlustiger dan ooit: “Ik kom uit een onderwijzersfamilie. Mijn moeder was docente, mijn dochter is aan het studeren om docente te worden. Het zit in ons bloed. Ik ben aangevallen in het heiligste dat ik ben: docente. Hier in Niterói kennen heel veel mensen me en de mensen die me kennen, steunen me.”

Ze geeft nog steeds les en praat ‘nog meer dan anders’ in krachttermen over zaken die haar aan het hart gaan, zoals LHBT-fobie. “Het is de laatste zucht van het conservatisme”, zegt ze verwachtingsvol terwijl ze aan haar blouse plukt, “School zonder Partij is een middel om links kapot te maken, maar het gaat ze niet lukken.”

Lees ook:

Zwarte kiezers in Brazilië voelen zich verwaarloosd door links

Ook veel zwarte kiezers stemmen op de rechts-populistische Jair Bolsonaro, omdat ‘links’ de bewoners van arme wijken heeft verwaarloosd. De kans is groot dat de populist de verkiezingen zondag wint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden