De linie is een gedicht

De minister kwam en hij zou belangrijk nieuws meebrengen. Belangrijk nieuws blijft niet lang nieuws, zeker niet als je het van te voren aankondigt en dus wisten de genodigden in het Utrechtse Fort de Klop zondagmiddag al lang dat de minister aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie de status van rijksmonument zou gaan verlenen. Was dat eigenlijk wel nieuws? Ja, want tot nog toe gold die status voor elementen, maar niet voor de linie als geheel.

Je kunt zeggen dat we er op slag een enorm landschapspark bij hebben gekregen, want tot de linie behoren niet alleen de bouwwerken maar ook het samenhangende gebied eromheen, de dijken, de sluizen, de kanalen, het polderland.

Als rijksmonument is dat nu min of meer beschermd, zij het niet absoluut – zwaarwichtige gronden kunnen de bestemming hier of daar nog wijzigen, maar een snelweg aanleggen is nu wel iets moeilijker gemaakt dan het toch al is.

Met de aanleg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie werd in 1815 begonnen onder koning Willem I, direct na de Franse bezetting. En wat een concept: een strook van 85 kilometer lengte over een breedte van vijf kilometer onder water zetten, van de Zuiderzee tot de Biesbosch, om het vitaalste deel van het koninkrijk, de Vesting Holland, tegen indringers uit het oosten te beschermen. De waterstand moest er binnen 24 uur ongeveer veertig centimeter zijn – te hoog om er kanonnen doorheen te kunnen trekken en te laag om er overheen te varen. Een gigantische instant gracht als afweermiddel, op de hoger gelegen delen versterkt met forten.

Na 1885 volgden nog tot aan 1940 allerlei uitbreidingen en aanpassingen, kazematten, tankversperringen en groepsschuilplaatsen, zodat de kosten van dit project, naar nu vertaald, het dubbele bedroegen van de kosten van de Deltawerken – om een ander wonderwerk te noemen. En toen dan eindelijk die vijand uit het oosten kwam, vloog hij er gewoon over heen.

De minister kwam naar Fort de Klop en bracht het nieuws. Vóór hem sprak de rijksadviseur voor het landschap. Ze noemde de linie poëzie, een heel systeem dat functieloos en nutteloos is geworden. Verscholen, geheimzinnige plekken, wachtend om als een schone slaapster wakker gekust te worden. Ze ontwaken inderdaad, de ingeslapen forten en de versterkingen, ze krijgen – inmiddels in handen van nieuwe eigenaren – nieuwe bestemmingen. Die versterkingen, de bunkers, worden heel mooi ’versteende ridders’ genoemd in een cassette met twee nieuwe boeken over de Waterlinie, verschenen bij uitgeverij Blauwdruk.

Er zit een kaart bij, van de Waterlinie in volle glorie. Compleet dus met inundaties, een kaart van een landschap dat er nooit was. Ook dat is poëzie. In Fort de Klop was een luchtopname heel groot op zeildoek geprint. Er krabbelde blootsvoets een vrouw in rond, in de weer met rode stippen. Ook poëzie.

De linie is een rijksmonument van de vergeefsheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden