de LIEFDE voor het KWAAD

Vier bioscoopbezoekers uit het Italiaanse Legnalo konden vorige week al halverwege de film Hannibal wegens flauwte naar het ziekenhuis worden vervoerd. Het langverwachte vervolg op The Silence of the Lambs is op het oog een ijzingwekkende thriller waarin geesteszieken de schedels van medemensen leeglepelen. Toch gaat 'Hannibal', die vandaag in première gaat, eigenlijk over een liefde, al blijft het een bizarre.

Remke de Lange

De nieuwe Hannibal begint met de oude Silence of the Lambs. 'What was it between them?', krijgt de bewaker voorgelegd die in 'Silence of the Lambs' jarenlang Hannibal Lecter in de gaten hield: de voormalige briljante psychiater die in een zwaarbewaakte inrichting vastzat wegens het plegen van kannibalistische moorden. Daar had Lecter meerdere gesprekken met de jonge Clarice Starling, een FBI-agente in opleiding die was betrokken bij de jacht op een onbekende seriemoordenaar. Lecter, psychiater én seriemoordenaar, zou haar bij de jacht kunnen helpen. Wat ontspon zich tussen deze twee mensen, in beginsel tegenover elkaar gezet als personificaties van Goed en Kwaad?

Voorafgaand aan haar eerste bezoek aan Hannibal had Clarice zulke gruwelijke verhalen over hem gehoord dat zij aan het eind van de griezelige tocht naar zijn cel in de kelder een weerzinwekkend monster dacht aan te treffen. Maar Hannibal bleek geen weerzinwekkend monster, maar een bedachtzaam, indringend, bij vlagen charmante man. Tijdens hun eerste gesprek is de verwarring op haar gezicht zichtbaar. Andersom, zo vertelt de bewaker in het heden, wist Clarice Hannibal te 'intrigeren, charmeren en amuseren'.

Ondanks de uitdrukkelijke waarschuwing 'don't let him into your head', beantwoordde Clarice persoonlijke vragen van Hannibal. De antwoorden zijn weliswaar een ruilmiddel voor informatie die Hannibal heeft over de gezochte moordenaar Buffalo Bill, maar Clarice doet iets wat haar ten strengste is verboden. 'The Silence of the Lambs' was een coming of age-verhaal: de leerling glipte onder de vleugels van haar meester vandaan om op eigen houtje een gevaarlijke maar onweerstaanbare weg in te slaan. En zo ontstond een 'verboden' relatie. Niet een expliciet romantische verhouding, eerder een psychologische verstrengeling.

De reden dat Clarice Hannibal enige toegang bood tot haar psyche is dat hij Clarice als een volledig, volwassen mens zag. Werd zij door haar vaderlijke chef vooral gewaardeerd om haar intellectuele kwaliteiten en leken andere mannen in haar werkomgeving voornamelijk geïnteresseerd in haar seksualiteit, Hannibal zag al haar facetten. Hannibal werd, in filosofische zin, Clarice's eerste minnaar, de man die haar inwijdde in het leven, in de mooie en minder mooie kanten ervan.

Het feit dat in 'The Silence of the Lambs' zowel Clarice als Hannibal onze sympathie wint is de basis voor het liefdesverhaal dat zich in 'Hannibal' verder ontwikkelt. Het is overigens geen liefdesverhaal vanwege openlijke liefdesbetuigingen tussen Hannibal en Clarice (die zijn er niet) maar vanwege de structuur van het verhaal. De eerste film was een detective-verhaal. De film had één hoofdpersonage met één primair doel, waarin de toeschouwer moeiteloos kon meegaan: de heldin moest de moordenaar vangen.

'Hannibal' zit iets gecompliceerder in elkaar. Dit keer zijn er twee hoofdpersonages, met elk een eigen doel. Clarice's carrière ligt, ondanks de glorieuze start, aan diggelen. Haar doel is rehabilitatie. Hannibal, die sinds zijn ontsnapping in de vorige film vrijelijk over de wereld zwerft, heeft als doel zijn vrijheid te bewaren. Maar die doelstellingen zijn tegenstrijdig. Met wiens streven moet de toeschouwer nu meeleven? Willen we dat Clarice/de FBI Hannibal in de kraag vat? Beslist niet. Willen we dat Clarice zich opnieuw kan bewijzen? Ja, maar niet als Hannibal daar onder lijdt.

Voor Hannibal heeft de toeschouwer immers in de eerste film een zwak ontwikkeld. Niet alleen omdat hij Clarice, met wie de kijker volledig sympathiseerde, op waarde schatte, ook omdat hij intelligent, geestig en erudiet is. Die eigenschappen domineerden in Clarice's gezelschap. Zijn afschuwwekkende verleden werd beschreven, maar bleef buiten beeld. Pas later in de film werd - in Clarice's afwezigheid -zijn duistere zijde zichtbaar, zoals tijdens zijn briljante, bloederige ontsnapping. Maar tegen die tijd was de sympathie voor Hannibal al gewekt. Overigens ook doordat hij uitsluitend slachtoffers maakt onder lomperiken, misogynisten en gratieloze figuren. Zodoende was het amorele einde, waarin hij nog steeds vrij is en de kijker amuseert met I'm having an old friend for dinner, zo goed te rechtvaardigen. In 'Hannibal' smelten Hannibal en Buffalo Bill als het ware samen: hij is de moordenaar die moet worden gevangen en tegelijkertijd de voortvluchtige wiens vrijheid we kunnen goedkeuren.

Bij het streven naar hun doel wordt zowel Clarice als Hannibal tegengewerkt. Zij wordt onderuitgehaald door een achterbakse chef, hij bedreigd door één van zijn slachtoffers die zich wil wreken. De beste hulp die Clarice en Hannibal kunnen krijgen is van elkaar. Maar wie mag er nu zijn doel bereiken? Clarices overwinning zal ten koste gaan van Hannibals vrijheid ('Kom je mijn hand vasthouden in de gevangenis?', vraagt hij haar retorisch). Hannibals vlucht gaat ten koste van Clarice's loopbaan. Het enige waar we eigenlijk op kunnen hopen is een simpele ontmoeting tussen hen, op welke manier en met welke intenties dan ook. Dat is de centrale drijfveer van de laatste film. En dat is precies de verhaalstructuur van een (tragisch) liefdesdrama: we willen niets liever dan dat de helden alle barrières het hoofd weten te bieden om uiteindelijk bij elkaar te kunnen zijn. Zelfs al hebben ze samen geen toekomst.

Overigens beschouwt Thomas Harris, op wiens boeken de films werden gebaseerd, een romantische liefde tussen Clarice en Hannibal niet als onmogelijk: in 'Hannibal' laat hij ze doodleuk samen met de noorderzon vertrekken. In de film is het einde wijselijk dubbelzinniger gehouden.

Zoals gezegd moet de liefde tussen Hannibal en Clarice niet al te letterlijk worden opgevat. Beiden zijn namelijk opvallend seksloos. Clarice is seksueel niet geïnteresseerd in mannen, vrouwen, wie dan ook. Flirterig gedrag is haar vreemd, haar seksualiteit inzetten om gunsten van collega's of superieuren te verkrijgen, deed ze in 'The Silence of the Lambs' niet en nu nog steeds niet. Ze is bijna mannelijk in de manier waarop ze zich vereenzelvigt met haar werk (overigens een unicum in Hollywood, waar vrouwelijke personages nog steeds consequent worden geseksualiseerd of op z'n minst een romantisch verleden hebben).

Hannibals seksleven is eveneens een raadsel. Althans, in de gangbare betekenis van het woord. Hannibals seksualiteit lijkt vooral verbonden met zijn psychose. Kannibalisme heeft immers ontegenzeggelijk seksuele connotaties. Denk maar aan confidenties als 'Ik kan je wel opeten' en liefdesbeten of zuigzoenen die minnaars op elkaars lichaam achterlaten. Zijn a-seksualiteit is voor Clarices baas Krendler genoeg reden om Hannibal als 'queer' te bestempelen. Maar Krendler is het soort male chauvinist pig dat zijn conclusies baseert op simplistische observaties als 'hij houdt van kamermuziek en exquise eten'. Net als Clarice beweegt Hannibal zich op beide terreinen van mannelijkheid en vrouwelijkheid. Zijn fijne neus voor exclusieve handcrèmes bijvoorbeeld is opmerkelijk voor een man. Ook zijn manier van doden is on-mannelijk: kannibalisme en de verslindende mens-eter worden historisch geassocieerd met vrouwelijke seksuele driften.

'The Silence of the Lambs' was consequenter in deze genderbending dan 'Hannibal'. In die film was de vervaging van de grenzen tussen mannelijkheid en vrouwelijkheid een factor in de wederzijdse aantrekkingskracht tussen Hannibal en Clarice. Hun groeiende band speelde zich vooral af in het weliswaar meest erotische, maar niet sekse-gebonden orgaan van de mens, het brein. Tijdens hun laatste ontmoeting werd het duidelijkst gezinspeeld op een vernauwing van hun relatie. Cla rice zoekt Hannibal onverwacht op wanneer hij tijdelijk in een kooi zit. Hij is aangenaam verrast. 'People will say we're in love' zegt hij laconiek. Even later streelt hij tussen de tralies door heel kort haar vinger, in een even huiveringwekkend als zinderend gebaar. Dit 'gestolen' moment is het hoogtepunt van een relatie die tot dan toe voornamelijk heeft bestaan uit het hoogst erotische systeem van kijken en bekeken worden.

'Hannibal' daarentegen haalt Clarice en Hannibal enigszins uit elkaar: Clarice wordt vervrouwelijkt en Hannibal krijgt meer mannelijke trekken. In 'The Silence of the Lambs' nam Clarice de traditioneel mannelijke rol in van de prins die de hulpeloze prinses (Buffalo Bills laatste slachtoffer) moest redden. In 'Hannibal' is ze zowel prins als prinses. Zij moet Hannibal redden maar is afhankelijk van hem wanneer haar missie alsnog spaak loopt. Hannibal die Clarice in zijn armen neemt, is een wel heel letterlijke verbeelding van de symbolische vrouwelijke overgave aan de man.

Tegelijkertijd verloochent Hannibal opmerkelijk genoeg zijn kannibalisme: in de film zien we hem, behalve in flashbacks, geen enkele keer zijn tanden in mensenvlees zetten. Zijn dierlijke moord- en overmeesteringsmethodes verruilt hij voor chloroform, touw, een zaagje en een heel scala messen en technische - mannelijke - attributen.

Het is Harris' roman die deze trend in gang zet. Vermoedelijk acht de schrijver de polarisering noodzakelijk om een letterlijke romance in zijn verhaal geloofwaardig te maken. Zijn gelijk valt te betwijfelen. Liefhebbers van de vorige film vragen zich af of de 'eerste' Hannibal Clarice werkelijk een paar hooggehakte Gucci-schoenen zou sturen en in een sexy jurk hijsen. Een expliciete interesse voor het vrouwelijk lichaam heeft hij eerder nooit getoond. Neem de misselijkmakende opmerking die hij in 'The Silence of the Lambs' maakt tegenover de senator wiens dochter in Buffalo Bills gevangenschap verkeert. Hannibal kwetst de vrouw onnavolgbaar door de herinnering op te roepen dat ze haar dochter borstvoeding gaf, waarmee het huidige gemis van haar kind bijna fysiek voelbaar wordt. Het is duidelijk dat Hannibal hierbij refereert aan borsten als symbolen voor de innige band tussen moeder en zogende baby, niet als erotische objecten. Maar Harris rakelt het incident opnieuw op als gratuite introductie voor de - tamelijk lachwekkende - verleidingsscène tussen Clarice en Hannibal.

De veranderingen maken Clarice Starling en Hannibal Lecter - iconen in een hedendaagse populaire cultuur die boven 'The Silence of the Lambs' zijn uitgestegen - menselijker en gewoner. In de eerste film was Clarice slimmer en stoerder dan welk vrouwelijk personage in welke film ook. En Hannibal? Zijn duivelse grijns is een symbool geworden van onduidbaar, fascinerend kwaad, de man you hate to love. Hannibal en Clarice komen in 'Hannibal' van hun voetstuk en blijken tamelijk alledaagse mensen met hun zwakheden. Is dat niet precies wat liefde met mensen doet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden