DE LICHAAMSTAAL VAN JAAP DE HOOP SCHEFFER

Met zichtbare weerzin stelt Jaap de Hoop Scheffer zich op in het blikveld van de televisiecamera. Gespannen tot in de vezels van zijn lichaam, de kin schielijk naar beneden gericht, vanonder zijn wenkbrauwen met priemende ogen spiedend naar zijn ondervrager. “Eerlijk gezegd kan ik weinig positiefs opmerken over zijn nonverbale gedrag”, zegt psycholoog Aldert Vrij van de Universiteit van Portsmouth.

Jammer voor De Hoop Scheffer, want hij wíl zo graag. In zijn pogingen als gezaghebbend en beminnelijk mens over te komen, faalt hij echter volledig. Zijn ijver keert zich tegen hem. De glimlach die hij nu en dan op zijn gelaat boetseert, kan de algehele verstarring niet doorbreken. Als hij voluit lacht - een zeldzaamheid tijdens een publiek optreden - zijn er doorgaans geen kraaienpootjes rond zijn ogen te zien. Psychologen weten dan: die lach is onwaarachtig.

De spanning op zijn gelaat is wat De Hoop Scheffer het meest typeert. Vrij: “Hij staat erbij als een stier in de wei. Vanonder zijn wenkbrauwen kijkt hij met die grote ogen de wereld in.” Taalkundige Dick Springorum van de Katholieke universiteit Nijmegen: “Met die steek-ogen, die gefronsde wenkbrauwen en de ingedoken houding van zijn hoofd lijkt het voortdurend of hij klaar is voor de sprong. Alleen komt die sprong maar niet.”

Soms lijkt hij wel te willen opveren. De Hoop Scheffer wipt op zijn stoel. Tijdens een gesprek beweegt hij als een metronoom tussen rugleuning en tafelrand. “Daarmee wil hij bravoure uitstralen”, zegt Vrij, “maar het komt slechts onzeker over.” Springorum: “De Hoop Scheffer oogt alsof hij voortdurend in de verdediging is.” Dat defensieve, zegt Vrij, blijkt ook uit de omvang van zijn woordenvloed. Die is veel te groot. “Hij komt doorgaans goed uit zijn woorden, maar hij gebruikt er te veel. Mensen weten daar geen raad mee. Het komt gladjes over, leidt tot achterdocht.”

Grimmig, zo typeert de Nijmeegse psycholoog Cas Schaap het gelaat van De Hoop Scheffer. Bijvoorbeeld als hij een hem onwelgevallige vraag krijgt voorgelegd. Schaap: “Dan wordt de lijn tussen de mondhoeken en de neus scherper en komt er een vouw van achter de mondhoeken naar de onderkant van de wang. Het effect wordt versterkt door zijn stevige kin en kaakpartij.”

Gebaren maakt De Hoop Scheffer weinig. Springorum: “Hij wil doen voorkomen alsof hij in de aanval is, maar de bijbehorende weidse gebaren en een houding van onaantastbaarheid zie je bij hem niet.” Ook niet als hij onder vuur ligt. Vrij: “Hij blijft strak kijken en spuugt er dan een weerwoord uit. Hij reageert bliksemsnel. Dat wekt de indruk dat hij, ongeacht wat de interviewer vraagt, al een antwoord klaar heeft.” Een antwoord dat dikwijls vooraf wordt gegaan door tekenen van onderhuidse spanning. “Hij slikt vaak, een duidelijk signaal van nervositeit. Ook beweegt hij dikwijls, na een vraag te hebben aangehoord, het hoofd naar beneden. Eenmaal slechts, dat zie je niet veel.”

De Hoop Scheffer heeft een ronduit beroerde gesprekstechniek. Vrij: “In een interviewfragment dat 98 seconden duurde, herhaalde hij vier keer dat het paarse kabinet een tekort van 1,7 miljard gulden in de zorgsector zou hebben. Geen wonder dat de verslaggeefster wat geïrriteerd reageerde. Dat herhalen maakt een arrogante indruk. Het lijkt alsof hij niet luistert naar de vraag. Ook laat hij zichzelf makkelijk onderbreken, een teken dat hij het gesprek niet kan domineren.”

Vanaf zijn zetel in de Tweede Kamer reageert De Hoop Scheffer anders op kritiek. Schaap: “Toen hij op een zeker moment bestraffend werd toegesproken door Frits Bolkestein, keek hij wat beteuterd weg en maakte hij zich kleiner door zijn schouders te laten zakken en de ellebogen naar binnen te bewegen.” Over De Hoop Scheffers zaaloptredens zegt Vrij: “Hij leest vóór. Erg fout is dat. Ik zag dat hij halverwege een zin stokte omdat hij zijn blaadje moest omdraaien. Dat wekt de indruk alsof hij niet eens weet wat er op de andere kant van dat blaadje stáát.”

Sociaal psycholoog Akko Kalma van de Universiteit Utrecht bespeurt subtiele, ongecontroleerde spiertrekkingen op De Hoop Scheffers gezicht. Spanning, opnieuw. Op zich begrijpelijk, zegt Kalma, maar televisiekijkers kunnen daaraan een vérgaand oordeel verbinden: De Hoop Scheffer liegt.

“Leugenaars proberen bij zichzelf signalen te onderdrukken waarvan zij denken dat ze op leugenachtig gedrag duiden. Doorgaans schieten ze door in dat compenseren, wat leidt tot freezing - een verstard gelaat. Maar de spanning die liegen met zich meebrengt, komt tóch tot uiting in hele kleine spiertjes. Die vallen nauwelijks op. Als je aan mensen vraagt: waarom denk je dat een bepaalde persoon liegt, dan weten ze het niet. Maar er is toch sprake van een soort automatische gegevensverwerking. Voor De Hoop Scheffer kan dat negatief uitpakken. Waarmee ik zeker niet wil beweren dat hij ook werkelijk liegt; dat is bijna onmogelijk vast te stellen.”

De onderzoekers zagen een moment waarop De Hoop Scheffer zich onbespied waande en zijn gezicht uit de plooi haalde. Dát was even schrikken. Schaap: “Het gebeurde tijdens een recent Kamerdebat, terwijl Bolkestein aan de interruptiemicrofoon stond. De Hoop Scheffer zat op de achtergrond.” Kalma: “Hij begon me ineens toch vreemde grimassen te trekken, niet te geloven. Ik dacht, dat doet iemand van zijn statuur niet, hiermee ondermijnt hij zichzelf.” Vrij: “Hij gedroeg zich als een kwajongen op school, als de meester even niet kijkt. Maar hij kon weten dat de camera zo stond gericht dat hijzelf ook in beeld kon komen.”

Het zal zijn betrekkelijke onervarenheid als politiek leider wel zijn, denken de onderzoekers. Daarmee kan een flink deel van De Hoop Scheffers knullige nonverbale optreden worden verklaard. Zijn er ter bemoediging wellicht ook positieve punten te noemen? Kalma: “Hij heeft momenten waarop hij heel aardig uit de hoek kan komen, en waarbij hij zijn sonore stem goed gebruikt.” Vrij: “Hij friemelt niet. Dat is de enige pluim die ik hem zou willen geven.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden