DE LICHAAMSTAAL VAN ELS BORST

Els Borst is een politiek leider, maar het bijbehorende gezag straalt ze onvoldoende uit. Toch hoeft ze niet ontevreden te zijn over haar nonverbale ik, meent psycholoog Aldert Vrij van de Universiteit van Portsmouth.

De theorie zegt dat een hooggeplaatste vrouw zorgvuldig een middenweg moet zien te vinden tussen de stereotypen van de volgzame echtgenote en de ijzeren dame. Zo niet Els Borst. “Die kan dat geen biet schelen. Ze is gewoon zichzelf”, zegt psycholoog Cas Schaap van de Katholieke universiteit Nijmegen.

Een ijzeren dame zou hij Borst in elk geval niet willen noemen. “Ze zou best eens stevig mogen schelden”, zegt hij. Ook de Nijmeegse taalkundige Dick Springorum wil weleens wat vuurwerk zien. “Ze vindt kennelijk dat ze zich bescheiden moet opstellen. Daardoor mist ze kansen om haar politieke boodschap te benadrukken.”

De mondhoeken van Borst staan omhoog gericht, signaleert Vrij, óók als ze neutraal kijkt. Op zich komt dat sympathiek over, maar gezag straalt ze er niet mee uit, vindt Schaap. “Het lijkt of ze door anderen aardig gevonden wil worden. Dat ondermijnt de autoriteit die bij haar positie past. Toch maakt ze geen onzekere indruk en is die minzame glimlach niet onnatuurlijk, ze maakt er geen grimas van.” Borst is zelfs de enige lijsttrekker die door Vrij werd betrapt op onbedaarlijk schaterlachen: “Dan gooit ze haar hoofd helemaal naar achteren.”

Opvallend aan Borst is haar voorbeeldige luistergedrag. Vrij: “Ze knikt voortdurend, waardoor haar gesprekspartner zich voelt aangemoedigd. Ook maakt ze een typisch luistergebaar: ze leunt met haar kin op één hand en legt een of twee vingers op de wang. In het algemeen komt dat goed over. Of het in een politieke discussie gunstig voor haar uitpakt, valt echter te betwijfelen. Ze geeft er bijvoorbeeld iets te nadrukkelijk mee aan dat haar tegenstanders het beluisteren waard zijn. Ook hier geldt: echt leidersgedrag is het niet.”

Borst houdt haar hoofd ietsje schuin als ze luistert, wat een normaal verschijnsel is. Maar sociaal psycholoog Akko Kalma van de Universiteit Utrecht constateert dat ze haar hoofd óók scheef houdt terwijl ze praat. Dat is zeer ongebruikelijk. En niet verstandig. Kalma: “In Oostenrijk is onderzoek gedaan naar dit verschijnsel, en daar is gebleken dat mensen het als ronduit onbeleefd opvatten wanneer iemand tijdens het praten het hoofd schuin houdt.”

Ook tijdens spreekbeurten is de symmetrie in het lichaam van Borst zoek, aldus Kalma. “Staat ze achter een spreekgestoelte, dan helt haar romp naar voren, terwijl haar benen recht blijven staan. De stand van het bovenlichaam duidt erop dat ze contact wil met de zaal, maar door de positie van het onderlichaam lijkt het of ze dat contact niet van harte wil.”

Vrij: “Ze spreekt helder maar ook kort en kernachtig. Daardoor domineert ze het gesprek niet. Ook laat ze zich betrekkelijk makkelijk de mond snoeren. Als ze aan het woord is en ziet dat een ander wat wil zeggen, bouwt ze haar zin af en gaat ze langzamer praten. Terwijl ze eigenlijk moet doorgaan totdat iemand haar echt onderbreekt.”

Haar stem helpt haar bepaald niet aan een dominanter imago. Springorum: “Het is zo'n ontzettend vlakke, breekbare stem.” Kalma: “Haar stem is traag, saai, zonder felheid, zonder uitschieters.”

Weidse armgebaren, ook eigen aan zelfverzekerde leiderstypes, maakt Borst niet. Vrij: “Ze spreekt met haar gezicht. Haar woorden benadrukt ze door de beide wenkbrauwen op te trekken en door haar ogen, van nature nogal expressief, groot te maken.”

“In haar bewegingen vertoont ze wel wat onvolkomenheden. Ze beweegt haar romp iets te veel, heeft zenuwtrekjes in het gezicht, steekt regelmatig haar tong uit om de lippen te bevochtigen - steeds bij de rechtermondhoek - en ze trekt ook wat met de linkerschouder. Ook met haar duimen maakt ze ongecontroleerde bewegingen. Daarnaast zit ze behoorlijk met haar vingers te friemelen. Een voor haar karakteristieke pose neemt ze aan wanneer ze tijdens een betoog een elleboog op tafel plaatst, de arm verticaal houdt en vervolgens met de vingers wat in de lucht begint te friemelen.”

Geen reden tot ongerustheid. Vrij: “Met haar expressiviteit compenseert ze haar onvolmaaktheden.” Ze verhult haar ongewenste nonverbale signalen in elk geval niet door te verstarren, een verschijnsel dat je dikwijls bij leugenaars ziet. Vrij kan geen duidelijk verband ontdekken tussen wát Borst zegt en de zenuwtrekjes die ze vertoont. Doordat ze ogenschijnlijk niets onderdrukt, wekt ze een ongekunstelde indruk.

Vrij: “Dat moet ze vooral zo houden. Zou ze er iets aan doen, dan komt dat ogenblikkelijk geforceerd over en zal het zich tegen haar keren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden