De les van Baruch Spinoza

Als er zoiets is als een 'canon' van de westerse filosofie, dan bekleedt de Ethica van Spinoza daarin een prominente plaats. Vrijwel alle geschiedschrijvers van de filosofie spreken met ontzag over dit boek en zijn auteur, en in dit opzicht is het alleen te vergelijken met Kants Kritik der reinen Vernunft -maar waar Kant al bij leven groot respect genoot, daar werd Spinoza door zijn tijdgenoten verketterd en doodgezwegen. Maar zoals Schopenhauer (in de eerste plaats altijd een advocaat in eigen zaak) treffend zegt, het respect dat een filosoof bij zijn tijdgenoten vindt, is meestal omgekeerd evenredig met wat hij van het nageslacht te verwachten heeft.

Van dit filosofisch meesterwerk, tevens een klassieker in de Nederlandse letterkunde, is onlangs een nieuwe vertaling verschenen, van Henri Krop. Als men weet dat de vorige, monumentaal te noemen vertaling (door Nico van Suchtelen) uit 1915 dateert, dan is dat geen overbodige luxe. (Overigens schijnt er hard te worden gewerkt aan een nieuwe, kritische editie van Spinoza's werken; of die inderdaad zodanig afwijkt van de huidige standaardeditie, dat de Nederlandse lezer met weer een nieuwe vertaling moet worden verblijd, valt nog te bezien.)

Waar gaat de Ethica over? Niet over ethiek in strikte zin, zoals de titel suggereert: het is dan ook veelzeggend dat noch Van Suchtelen, noch Krop de titel vertaalt, zoals de Duitsers (Ethik) en de Fransen (üthique) doen. Het zou ook niet juist zijn omdat voor Spinoza Ethica iets anders betekent dan wij tegenwoordig onder ethiek verstaan. Voor Spinoza heeft de titel niets normatiefs; het is veeleer een signaal dat het hier gaat om een -je zou bijna zeggen: waardevrije- verhandeling over menselijk gedrag.

Spinoza wil in de eerste plaats begrijpen, inzicht krijgen in wat menselijk gedrag betekent als je het beschouwt in de context van het grote geheel (waarmee hij impliciet aangeeft dat een ethiek zonder metafysica nergens toe leidt). Hij wil de menselijke gedragingen niet beklagen, belachelijk maken of veroordelen; nee, hij stelt zich ten doel ze vóór alles te begrijpen. 'Begrijpen, niet moraliseren' - dit zou als motto boven de Ethica kunnen staan.

Welnu, zoals je in de natuurwetenschappen iets verklaart door er de directe oorzaak van aan te geven, zo verklaar je menselijk gedrag door het te herleiden tot al dan niet bewuste motieven. Zijn uitgangspunt is dat gemoedsbewegingen eigenschappen zijn van de menselijke natuur, zoals hitte, kou, weersomstandigheden, donder en bliksem eigenschappen zijn van de lucht, geen grillen van ondoorgrondelijke weergoden.

In het voorwoord tot de Ethica deel 3 vat Spinoza zijn programma samen: ,,De hartstochten volgen dus uit dezelfde noodzakelijke kracht van de natuur als de overige afzonderlijke dingen [...] Ze hebben daarom vaste oorzaken waardoor men ze kan begrijpen [...] Ik zal de menselijke handelingen en begeerten beschouwen als betrof het een vraagstuk van lijnen, vlakken of lichamen.'

De laatste zin van dit citaat verklaart de merkwaardige nadere bepaling van de hoofdtitel: (Ethica) 'volgens de meetkundige ordening uiteengezet'. Het is niet minder dan een provocatie: hartstochten, emoties aan een meetkundige benadering onderwerpen -je hoort de nietsvermoedende lezer bijna hardop denken: als er iets is wat zich niet voor een wiskundige behandeling leent, dan zijn het wel de onberekenbare, onvoorspelbare, grillige emoties.

Nu we het uitdagende programma, de ongewone pretentie kennen van waaruit Spinoza filosofeert, kunnen we de vraag waarover de Ethica eigenlijk gaat misschien met succes beantwoorden: het boek gaat over alles, over de gehele werkelijkheid. Want als iemand zich voorneemt om het menselijke gedrag te bestuderen, dan kan en mag hij dit gedrag niet als een geïsoleerd fenomeen beschouwen. Wie iets wil zeggen over een onderdeel van de werkelijkheid, ook al is het op het eerste oog nog zo onbeduidend, verplicht zich tot een inzicht in de werkelijkheid als geheel (hiermee belijdt Spinoza overigens een absoluut determinisme -maar dat is een heel ander verhaal).

Nu wordt ook duidelijk dat de titels van de vijf delen ('God', 'De natuur en de oorsprong van de geest', 'De oorsprong en de natuur van de hartstochten', 'De menselijke slavernij, ofwel: de kracht der hartstochten', 'De macht van het verstand, ofwel: de menselijke vrijheid') niet zomaar gekozen zijn: elke serieuze filosofie moet al die vijf gebieden bestrijken, met andere woorden: elke serieuze filosofie is onontkoombaar een 'theorie van alles'.

Dit nu is een conclusie die alle eigentijdse zoekers naar 'normen en waarden' in hun zak kunnen steken. Algemene gedragsregels ontlenen hun gezag aan een alomvattende filosofie. Wie een ethisch reveil nastreeft, zal eerst moeten aangeven van welke levensbeschouwelijke grondbeginselen hij uitgaat, en dat is in een tijd waarin alle Grote Verhalen hun geloofwaardigheid hebben verloren een hels, zo niet ondoenlijk karwei.

Wie weet komt de nieuwe vertaling van de Ethica als geroepen!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden