Opinie

De les van 1972: mijd de partij die is weggelopen

Premier Biesheuvel en minister Van Agt. (archief 1972).Beeld ANP

VVD en CDA hopen dat de kiezers de buik vol zullen hebben van Wilders en consorten. Maar wat als die gok anders uitpakt?

Politieke analisten en partijprominenten zetten vraagtekens bij het demissionair verklaren van het kabinet-Rutte. Dezer dagen viel VVD-coryfee Hans Wiegel Trouw-columnist Hans Goslinga bij in zijn betoog dat het kabinet-Rutte na de breuk met Wilders ten onrechte demissionair is geworden en tot vervroegde verkiezingen heeft besloten. Er was immers geen conflict met het parlement en de regel is dat een kabinet geacht wordt het vertrouwen van de Kamer te hebben totdat het tegendeel blijkt. Als die regel wordt verlaten, rollen we van de ene verkiezing in de andere. Van politieke stabiliteit is dan geen sprake meer.

Hans Wiegel voegde daaraan toe dat er in de parlementaire geschiedenis een precedent is, waaraan het kabinet-Rutte zich had kunnen spiegelen. In 1972 viel het kabinet-Biesheuvel (KVP-ARP-CHU-VVD-DS'70) door een intern conflict met DS'70, waardoor het kabinet zijn parlementaire meerderheid verloor. Intern is er wel aandrang op het kabinet uitgeoefend na de breuk met DS'70 als minderheidskabinet door te regeren, maar het wenste hoe dan ook nieuwe verkiezingen. Omdat het echter tot dat moment ook volwaardig wilde blijven regeren, werd tot een echte formatie besloten, die tot de vorming leidde van het kabinet-Biesheuvel-2. De voornaamste taak van dit kabinet bleef niettemin de Tweede Kamer te ontbinden en vervroegde verkiezingen uit te schrijven.

Geen conflict met de Tweede Kamer dus, wel een volwaardig 'missionair' kabinet en toch Kamerontbinding en vervroegde verkiezingen.

Vanwaar toch deze unieke en merkwaardige constructie? De achterliggende maar niet openlijk uitgesproken gedachte was de verwachting dat de kiezers - net als de drie confessionele partijen en VVD - de buik wel vol zouden hebben van DS'70, deze partij zouden afstraffen en de CDA-partijen samen met de VVD voor hun standvastigheid zouden belonen en aan een meerderheid zouden helpen, waardoor het kabinet Biesheuvel-2 volwaardig zou kunnen doorregeren.

Deze riskante onderneming pakte verkeerd uit. Weliswaar verloor DS'70 twee van haar acht zetels, maar door het derde grote verlies op rij van de KVP kwam ook de coalitie niet verder dan tachtig zetels. KVP en ARP konden het tegenover hun kiezers niet maken om opnieuw met het verketterde DS'70 in zee te gaan. Uiteindelijk ontstond - na een zeer lange formatie - het kabinet-Den Uyl, waarvan KVP en ARP deel uitmaakten.

Hans Wiegel heeft gelijk als hij stelt dat partijen zich altijd moeten afvragen welke lessen zij voor heden en toekomst uit het verleden kunnen trekken. Ik val hem en ook Goslinga bij, als zij stellen dat het kabinet-Rutte na het conflict met Wilders als minderheidskabinet had moeten doorregeren zolang (de meerderheid van) het parlement niet het vertrouwen had opgezegd. Voor het kabinet-Rutte lag dit nog meer voor de hand dan voor het kabinet-Biesheuvel. Het kabinet-Biesheuvel verkeerde na de breuk met DS'70 van een meerderheidskabinet in een minderheidskabinet, maar Rutte c.s. hebben steeds volgehouden dat het altijd al een minderheidskabinet was, dat van onderwerp tot onderwerp moest trachten een meerderheid in de Kamer te krijgen.

Waarom dan toch aftreden, demissionair worden en vervroegde Kamerverkiezingen? Ik vrees dat hier wel een parallel met 1972 valt te trekken. Ik ben erg bang dat VVD en CDA hopen dat de kiezers nu ook wel de buik vol zullen hebben van Wilders en consorten, hen in het stemhokje zullen afstraffen en VVD en CDA zullen belonen met stemmenwinst.

En als die gok ook nu anders uitpakt? Gaan we dan, net zoals sommigen in 1972 bepleitten, toch weer met Wilders een of andere vorm van samenwerking aan? Wie zich aan een ander spiegelt, spiegelt zich zacht. VVD en CDA: spiegel u anno 2012 aan 1972. Zo nooit weer. Nooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden